Kernen in de canon

Op deze wijze wordt althans in dit boek, verschenen onder redactie van Hendrik Koorevaar en Mart-Jan Paul, de opdracht voor een theologie van het Oude Testament geformuleerd. Beiden zijn oudtestamenticus aan de Evangelische Theologische Faculteit te Leuven; dr. Koorevaar tot zijn emeritaat in 2012. De schrijvers hebben zich aan de opdracht gezet in de hoop een boek te presenteren in het Nederlandse taalgebied dat dezelfde spanwijdte heeft als het veel bestudeerde werk van Th.C. Vriezen, Hoofdlijnen der Theologie van het Oude Testament, dat voor het eerst in 1949 verscheen. Een opvallend verschil is dat die theologie door één hand geschreven is, en dat dit nieuwe werk hoofdstukken bevat van verschillende scribenten uit binnen- en buitenland. Het betreft negen oudtestamentici uit Nederland, België, Duitsland en de Verenigde Staten: behalve de eindredacteuren zijn dat Walter Hilbrands, Herbert Klement, Geert Lorein, Creig Marlowe, Siegbert Riecker, Eveline van Staalduine en Julius Steinberg. Tegenover de ene meesterhand van Vriezen staan in dit boek de vele invalshoeken.

OVERZICHT

Wat biedt dit boek de geïnteresseerde lezer? Allereerst een overzicht van wat er zo al aan theologie van het Oude Testament gepresenteerd is in de loop der tijden. Al deze theologieën worden onderscheiden in werken met een meer systematische en thematische opzet, in werken met een meer historische opzet en in werken met een vooral literair-canonieke lijn. Het streven van deze nieuwe theologie is een zo sterk mogelijke integratie van deze benaderingen. Daarbij valt de grote aandacht op die de auteurs voor de vormgeving van de canon van het Oude Testament hebben. Binnen die canon wordt gezocht naar structuren en die structuren moeten ons als hoofdwegen brengen naar de kernen in het Oude Testament.

SLEUTELTHEMA’S

Op deze wijze komen de auteurs zes sleutelthema’s op het spoor. De werkwijze is dan dat zo’n thema door de hele canon gevolgd wordt. Op de thematische partijen van het boek volgen enkele hoofdstukken die het historisch karakter en het heilshistorisch perspectief van de theologie van het Oude Testament laten zien. Dit boek verrast met een hoofdstuk over de intertestamentaire periode en met een hoofdstuk van Paul dat de continuïteit van Oude en Nieuwe Testament benadrukt. Je kunt je afvragen of zo’n laatste hoofdstuk terecht is en of je je niet moet beperken tot het Oude Testament op zichzelf, maar volgens mij laat juist dit hoofdstuk zien dat het Oude Testament principieel een open boek is. Het staat open naar de vervulling, naar het nieuwe dat komen zal. Dan blijkt ook het Nieuwe Testament open te staan naar nieuwe blijken van vervulling. Theologie van het Oude Testament wordt hier bijbelse theologie. Ik kan alleen maar zeggen dat ik blij ben dat deze theologie het aandurft om de lijn naar het Nieuwe Testament helder te trekken. Wel zou ik willen stellen dat dit laatste hoofdstuk dan ook de eerste hoofdstukken van dit werk duidt. De doorgetrokken lijn naar het Nieuwe Testament laat zien dat juist met het oog op de voortgang van de openbaring ‘belofte’, ‘verbond’ en ‘vervulling’ een zeer belangrijk themaveld vormen. Tegelijk zeg ik dan: wat jammer dat deze theologie niet sterker vanuit dit themaveld is opgezet. Terecht wijst deze theologie het tekort aan van theologieën die het veld van de oudtestamentische theologie willen betreden vanuit één ingang, één kernwoord en die één wezenlijke lijn willen volgen, met het risico veel buiten die lijn te missen. Maar aan de andere kant is de kracht van die theologieën (en dan denk ik bijvoorbeeld aan Vriezen) dikwijls dat ze je via die ene ingang diep het Oude Testament intrekken en veel te zien geven.

GENESIS

In vergelijking daarmee blijft deze theologie in de bespreking van de thema’s voor mijn gevoel toch vooral in het overzichtelijke hangen. We vliegen over het Oude Testament heen en zien onder ons de belangrijke hoofdwegen lopen en centra liggen. Dat overzicht is waardevol en belangrijk, maar het had spannender gekund. Wat betreft de geselecteerde thema’s heb ik ook mijn vragen. Het boek geeft aan dat deze thema’s voortvloeien uit het boek Genesis en dat met name de eerste drie hoofdstukken van dat boek bepalend zijn. Dat levert de rij ‘schepping’, ‘gebod’, ‘zonde’, ‘belofte’, ‘eredienst’ en ‘landbezit’ op. De vraag is daarbij of ‘landbezit’ als thema niet onder het kopje ‘belofte’ (en ‘verbond’) valt. Maar meer nog vraag ik me af hoe deze themarij zich verhoudt tot wat geboden wordt in de literair-canonieke afdeling van dit boek. Daar vinden we een fraai hoofdstuk dat laat zien hoe de boeken Exodus, Leviticus en Numeri één geheel vormen en hoe hun kern – en daarmee de kern van de Thora – Leviticus 16 is, het hoofdstuk over de Grote Verzoendag. Binnen deze theologie is dit één van de sterkere delen. Uit deze boeken, die samen één zijn, komen intussen wel thema’s bovendrijven als ‘Naam’, ‘bevrijding’, ‘wet’, ‘woning’, ‘verzoening’. Waarom de eenheid van Exodus-Leviticus-Numeri zo breed uitgewerkt en niet voor de thema’s gekozen uit dit deel van de Thora in het thematische deel (afgezien van ‘wet’ en ‘woning’)? Hoe verhoudt zich het primaat van Genesis bij de themakeuze tot de grote aandacht in dit boek voor wat er op Genesis volgt? Wreekt zich hier niet dat verschillende auteurs met hun eigen interesses hebben meegewerkt en dat daardoor deze theologie toch niet helemaal een eenheid is geworden?

DE NAAM

Mijn suggestie zou zijn om het themaveld ‘belofte’, ‘verbond’, ‘vervulling’, dat mijns inziens met kop en schouders boven de andere thema’s uitsteekt, voorrang te geven en dan nog sterker de verbindingen te leggen met de thema’s uit Exodus-Leviticus-Numeri, al was het maar door de ‘Naam’ centraal te stellen. Als het om deze dingen gaat, mis ik in dit boek een uiteenzetting met de inspirerende werken van Miskotte (Bijbels ABC en Als de goden zwijgen). In zijn voetspoor zijn Frans Breukelman niet en Karel Deurloo amper aanwezig in dit boek. Voor een werk dat zich richt op het Nederlandse taalgebied vind ik het op zijn minst jammer dat daarmee de zogenoemde Amsterdamse School onbenoemd blijft.

CANONVERDELING

Naast deze kwesties is er ook nog de canonverdeling die dit boek hanteert, de canon volgens de Talmoed. We krijgen dan een ‘priestercanon’ (Genesis t/m Koningen), een ‘profetencanon’ (Jeremia t/m Maleachi) en een ‘wijsheidscanon’ (Ruth t/m Kronieken). Ik vind het lastig om deze keuze te beoordelen. Wel viel me op dat ook hier weer graag naar een ‘midden’ wordt gezocht. Jozua, Jona en Hooglied rollen dan uit de bus als de centra van de drie canondelen. Het deed me niet verrast opkijken. Dat kan aan mij liggen. Of moeten we zeggen: er zijn ook grenzen aan een literair-canonieke benadering? Deze kritische kanttekeningen maken het ter hand nemen van dit boek niet minder de moeite waard. Wie een goed overzicht wil hebben en duidelijke lijnen naar het Nieuwe Testament, kan in dit boek uitstekend terecht. Daarom is het een werk van waarde voor predikant, theologisch student of geïnteresseerd gemeentelid.

Ds. B.M. van den Bosch is hervormd predikant te Linschoten.

Hendrik Koorevaar en Mart-Jan Paul (red.) Theologie van het Oude Testament. De blijvende boodschap van de Hebreeuwse Bijbel. Uitg. Boekencentrum, Zoetermeer; 438 blz.; € 39,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen