Land met barsten

Wat is de situatie van de kerk in Europa, het continent dat het meest geraakt is door het Evangelie en waar nu de meeste weerstand is? In dit jaar van Europese verkiezingen komt elke veertien dagen een lidstaat naar voren. Deze week: Kroatië.

Wie Kroatië zegt, denkt aan blauwe luchten en vakantieplaatjes. Een land met een lange kustlijn, dat jaarlijks veel zonaanbidders ontvangt. Toerisme is dan ook een belangrijke bron van inkomsten voor het land. Toeristen denken niet alleen aan strand en zon, maar ook aan oude kerken met eeuwenoude iconen en prachtige oude stadcentra. Wie van de bezoekers aan al die mooie plaatsen staat er bij stil dat Kroatië betrokken was bij de laatste oorlog in Europa, nog geen twintig jaar geleden? Het voormalig Joegoslavië, waar Kroatië onderdeel van uitmaakte, kent een roerige geschiedenis. Lees het boek In Europa van Geert Mak. Tot begin twintigste eeuw leven de verschillende etnische groepen in relatieve vrede naast elkaar. Maar de wereldoorlogen veroorzaken grote interne spanningen. Tito wordt vlak na de Tweede Wereldoorlog president van het Joegoslavische rijk en roept de communistische staat uit. Hij belooft alle etnische groeperingen een grote mate van autonomie, waardoor men elkaar verdraagt.

KANDIDAAT-LID EU

Als in 1980 Tito sterft, zijn al gauw barsten zichtbaar in Joegoslavië. In 1989 vindt de val van het communisme plaats en in 1990 wint de conservatieve partij van Tudjman de eerste verkiezingen sinds veertig jaar. Een sterk nationalistische koers in het politieke landschap baant de weg naar het uitroepen van onafhankelijkheid in 1991. Na de dood van Tudjman in 1999 schommelt de politiek tussen nationalisme en de sociaal- liberale lijn. In 1992 wordt Kroatië door de Europese landen erkend als soevereine staat. In 2004 krijgt het land de status EU-kandidaat-lid. Vanaf dit moment is er veel kritiek op de langzame voortgang die het land maakt voor de volgende stap. Het uitleveren van verdachten van oorlogsmisdadigers is een zwaarwegend punt. De uitlevering in 2005 van een generaal aan het tribunaal maakt de weg vrij voor toetredingsonderhandelingen. Op 1 juli 2013 is de toetreding tot de Europese Unie een feit. Een groot probleem in Kroatië is de corruptie. Sinds jaar en dag is het volk ingelijfd geweest door verschillende grootmachten, zoals de Hongaren, Turken en Oostenrijkers. Het is een soort plicht geworden om de overheersers dwars te zitten en je als Kroaat dus tegen de overheid te keren. Het zal niet eenvoudig zijn om dit uit te bannen.

MINDERHEDEN

De plaats van minderheden in de Kroatische gemeenschap is sterk gerelateerd aan de oorlog. Toen Kroatië nog deel uitmaakte van Joegoslavië woonden Serviërs, Bosniërs en Kroaten door huwelijksbanden met en door elkaar en was er een vorm gevonden om ‘een volk’ te kunnen zijn. De scherpe etnische scheiding die zich tijdens de oorlog heeft voltrokken, bepaalde sterk de houding ten opzichte van minderheden. Een minderheid die vaak vergeten wordt, is de Romabevolking in Kroatië. Een minderheid die door de jaren heen een toename laat zien. Tijdens de volkstelling in 1948 werden in Kroatië 408 Roma geteld, in 2001 9463 en in 2011 16.975. De Hongaarse minderheid maakt een omgekeerde ontwikkeling in Kroatië mee: in 1948 woonden er 51.399 Hongaren, maar in 2011 nog maar 14.048. In of direct na de oorlog van ’92 tot ’95 hebben veel Hongaren een veilig heenkomen gezocht in Hongarije. Ondanks de oorlog van ’92-’93, die een scherpe scheiding heeft gebracht tussen de volken in Servië, Bosnië en Kroatië, woont er ook in het buurland Bosnië nog een grote groep Kroaten. Na 1995 werd in het zogenaamde Baranya (noordoosten van Kroatië) een groep gereformeerden (en ook andere Hongaren) afgesloten van de contacten die ze met de Hongaren in Servië hadden. Dat waren nu twee landen met een streng bewaakte grens. En daarmee was een sterke Kroatische nationaliteit aan het ontstaan.

GEREFORMEERDEN

Na het uiteenvallen van Joegoslavië werd het gereformeerde deel van de Hongaren ook opgesplitst. Dat betekende dat een nieuwe bisschop gekozen moest worden voor het deel van de Hongaarsgereformeerden die in Kroatië woonden. Het ging om ongeveer tien gemeenten met vier predikanten. In het Servische deel waren er dat ongeveer twaalf. Bij bisschopsverkiezingen hoort campagne en die eindigt nog wel eens in spanningen. De gekozen bisschop was ds. Lang (a). Maar al gauw zijn er tegenkrachten en wordt er een tweede bisschop gekozen (1999) (b). Deze strijd is weliswaar een indirect gevolg van de oorlog, maar heeft enorme impact. Pas in 2011 heeft bisschop Lang op 81-jarige leeftijd zijn zetel afgestaan aan een opvolger, ds. Csáti Szabó Lajos. Een jonge charismatische predikant heeft zich afgescheiden met zijn gemeente. De gemeente liet zich als zelfstandige kerk registreren (c). Dat betekent dat er nu drie gereformeerde kerken zijn met een gezamenlijk ledental van rond 4000 leden: de Gereformeerd Christelijke Kerk van Kroatië, de Gereformeerd Hongaarse Kerk van Kroatië en de Kroatische Calvinistische Gereformeerde Kerk.

GELIJKE RECHTEN

Een voorbeeld van de betekenis van het toetredingsproces van Kroatië tot de EU is de aanvraag van deze drie kerkgenootschappen om gelijke rechten te krijgen als de op dat moment zes geregistreerde religieuze groepen: Rooms-Katholieke Kerk, de Orthodoxe Kerk, de islamitische gemeenschap, de Joodse gemeenschap, de Gereformeerde Kerk en de Lutherse Kerk. De volgende criteria voor erkenning worden gehanteerd: ononderbroken actief zijn sinds april 1941, passen in de Europese cultuur en minstens 6000 leden hebben. Een erkenning heeft voordelen. Zo krijgt de kerk recht op ‘eigen onderwijs’. Dat wil zeggen dat het rijk een door de kerk aangewezen leerkracht betaalt om les te geven aan kerkelijke kinderen op staatsscholen. Ook hebben deze kerken het recht om pastoraal werkers in zorginstellingen te benoemen waar leden van de kerk of religieuze gemeenschap verpleegd worden. Ook deze krachten worden door de staat betaald. In 2004 wordt een rechtszaak aangekondigd door drie kleinere kerken. Er is veel belangstelling van de pers in binnen- en buitenland. Als er een negatieve uitspraak komt, wordt in 2007 de zaak naar Straatsburg gebracht en hier krijgt Kroatië voor het eerst concreet te maken als kandidaatlidstaat met rechtspraak van bovenaf. In 2010 komt er een positieve uitslag voor de kerken. Kroatië gaat niet in hoger beroep, voert het besluit uit, betaalt wat betaald moet worden en gaat over tot de orde van de dag zonder dat de intentie er is om de wet echt te veranderen.

CHRISTELIJK HUWELIJK

De eigenlijke toetreding per juli 2013 is geen grote verandering voor de kerken. De toegang naar de andere delen van West-Europa ligt meer open, wat een voordeel is voor mensen die conferenties bezoeken of anderszins contacten met kerken en gemeenten in West-Europa hebben. Er zijn wel zorgen over het door de EU opgelegde beleid rond discriminatie. De definitie van het huwelijk met de mogelijkheid dat partners van hetzelfde geslacht met elkaar kunnen trouwen, is voor een groot deel van de bevolking van Kroatië onbegrijpelijk. Het overgrote deel van de bevolking zegt rooms-katholiek te zijn en de lobby vanuit kerkelijke hoek is dan ook zeer sterk. In een referendum op 1 december 2013 stemde 66 procent (met een zeer lage opkomst van 37 procent) voor het opnemen van het christelijke huwelijk in de grondwet. Hier zal het laatste woord nog niet over gezegd zijn.

Drs. A. Lichtendonk is bureaumanager bij Stichting Hulp Oost-Europa in Barneveld.

GODSDIENST IN KROATIË

Godsdienst aantal percentage

rooms-katholiek 3.697.859 86,3%

orthodox 188.535 4,4%

moslim 64.273 1,5%

anders/onbekend 42.849 1,0%

atheïst 162.826 3,8%

niet opgegeven 128.547 3,0%

totaal 4.284.889

Kroatië is duidelijk een rooms-katholiek land. Opvallend is het grote percentage van mensen dat aangeeft atheïst of niet-religieus te zijn (5,2%). De overgebleven Serviërs in Kroatië zijn vooral te vinden onder de 4,4 procent orthodoxen. Bosniakken die in Kroatië wonen zijn moslim (1,5%). In de linker tabel horen onder het kopje ‘anders’ ook kleine kerken, die gedeeltelijk ‘historisch’ zijn en gedeeltelijk ‘nieuw’. Verder zijn er nog Jehovagetuigen (niet opgenomen in statistieken, maar volgens Wikipedia moeten het er rond 9000 zijn) en een Joodse gemeenschap van rond de 2500 leden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen