Globaal bekeken

In het fraaie boek Een eigenzinnige geloofsgemeenschap (uitg. Skandalon, Vught), over de kerkgeschiedenis van Ter Apel, wordt verteld hoe (moeizaam) de catechismusprediking na overgang van de kloostergemeenschap tot de Reformatie ingang vond.

Grof geweld kwam (na een veenoorlog, 1649) blijkens de justitiële archieven nog steeds voor, maar de frequentie ervan nam af. Dat was ook precies wat de overheden beoogden: disciplinering van de levensstijl. De Gereformeerde Kerk hanteerde daartoe de Heidelbergse Catechismus van 1563. (…) Reeds in 1609 bepaalde de synode van Stad en Lande dat in elke kerk een ingebonden exemplaar aanwezig moest zijn van de Heidelbergse Catechismus en de Nederlandse Geloofsbelijdenis. In 1612 was nog min of meer vrijblijvend gesteld dat elke zondagmiddag uit de catechismus moest worden gepreekt. Deze middagdiensten hebben een moeilijke start gehad. De predikanten waren niet enthousiast, omdat er nauwelijks toehoorders waren. Vanaf november 1621 werden ze er niettemin toe verplicht gesteld. Het effect was aanvankelijk gering. Ten gevolge van stadsplakkaten werd de catechismuspreek pas omstreeks 1640 in de dorpen meer algemeen. De classisvergadering van 22 september 1647 prees Sellingen en Ter Apel als gemeenten waar het met de catechismusprediking in orde was. Twee jaar later werden die helaas nog steeds niet gehouden in Wedde, Vlagtwedde en Onstwedde. Vanaf 1661 werd door deputaten van de classis genoteerd tot welke zondag van de catechismus elke predikant gekomen was. De voortgang was traag. In 1680 werd nog steeds geklaagd over de opkomst tijdens de namiddagdienst. De kerkgangers werden geacht de leer te kennen, maar dat was in de praktijk lang niet bij ieder het geval.

• Over ouderling Hendrik Willem Niemeijer (1758-1843):

Over de familie Niemeijer valt op te merken dat die over een theologische handbibliotheek beschikte. Die boekerij was van buiten Westerwolde ingebracht, toen weduwnaar Hindrik Geert Niemeijer op ’t Heem in 1751 een tweede huwelijk aanging van Anke Jochems uit Schouwerzijl. Behalve een Bijbel met zilveren krappen had zij naar Ter Apel lectuur meegenomen uit de sfeer van Nadere Reformatie en piëtisme. Kenmerken voor dit genre was dat calvinistische dogmatiek gepaard ging met aandacht voor geestelijk zelfonderzoek. Van de rechtzinnige Petrus de Witte had de familie Niemeijer diens ‘Catechisatie over den Catechismus’ (Amsterdam 1658) in de kast staan, van Theodorus à Brakel de ‘Trappen des geestlijcken levens’ (Amsterdam, 1670), van de Schotse predikant John Brown het vertaalde ‘Christus de weg, de waerheit ende het leven’ (Amsterdam, 1679), van Friedrich Adolph Lampe ‘Het heylige bruydt-sieraat der bruyloftsgasten des Lams, aan syne verbonts-tafel van het rechte gebruyck des H. Avondmaels’ (Amsterdam 1720) van de piëtisch Johannes Verschuir de ‘Waerheid in het binnenste, of bevindelijke godtgeleertheit’ (Groningen, 1737). Verder had Anke Jochems een verhandeling over het avondmaal in bezit van Franciscus Ridderus (1620- 1683), de ‘Kern der Christelyke Leere van Aegidius Francken’ (Dordrecht 1713) en een vertaald werk van de Engelse puritein John Bunyan (1628-1688): ‘De teedere ingewanden van Christi liefde, aan den zondaar open gelegd en vertoond’. De aanwezigheid van deze bibliotheek in de boerderij van de Niemeijers op ’t Heem is opmerkelijk. Belangstelling voor dergelijke thema’s valt later in de negentiende eeuw in de gemeente Klooster Ter Apel nergens meer aan te treffen. Droefgeestige bespiegelingen over de zonde, metafysische speculaties over het avondmaal, angst voor de hel – het waren stuk voor stuk denkwijzen die Koppius rekende tot ‘kindergeloof ’, respectabel maar achterhaald. Elders in Westerwolde zou de orthodoxie actueel blijven: de calvinistische dogmatiek bleek enkele tientallen jaren later springlevend in hervormd Onstwedde, evenals bij de afgescheidenen in Sellingen. De (intussen vrijzinnige, v.d.G) Kloosterkerkgemeente prefereerde daarentegen de stijl van het openbare onderwijs en van Adriani. Vertrouwen in God en mens, verdraagzaamheid en een zekere nuchterheid en verdere positieve waardering van eigentijdse wetenschap zouden daarvoor kenmerken worden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen