Hoop zoeken in de crisis

Wat is de situatie van de kerk in Europa, het continent dat het meest geraakt is door het Evangelie en waar nu de meeste weerstand is? In dit jaar van Europese verkiezingen komt elke veertien dagen een lidstaat naar voren. Deze week: Griekenland.

In een taxi bungelen de iconen van heiligen, een apostel of van Christus aan de spiegel. Op straat zie je hier en daar een orthodoxe priester lopen, herkenbaar aan zijn zwarte of blauwe pij. Buiten de stad staat op veel bergtoppen, hoe hoog en afgelegen ook, een kerkje. Grieks-orthodoxe feesten en vieringen bepalen grotendeels de Griekse kalender. Alle sterfdagen van heiligen worden herdacht en betekenen soms een vrije dag. De eerste vastendag is op 3 maart. Deze luidt een vastenperiode van veertig dagen in, waarop de Grote week – zoals Grieken de stille week noemen – voor het paasfeest volgt. Vasten is een belangrijk onderdeel van het orthodoxe geloof, dat gepaard moet gaan met bezinning.

ICONEN

Wie in deze Grote week in Griekenland verblijft, zal de hele week mensen af en aan zien lopen naar de orthodoxe kerken. Ze kussen de iconen, die de kerk ‘vensters naar de eeuwigheid’ noemt. Achter ieder icoon schuilt het verhaal van een heilige en zijn relatie met God. De kerk moedigt het gebed tot de heiligen aan. Enkelen zullen de urenlange diensten gedeeltelijk, of ‘van alfa tot omega’ bijwonen. De opstandingsdienst, op zaterdagavond van deze week, is de drukst bezochte kerkdienst van het hele jaar: 78 procent van de Grieken gaat dan ter kerke.

DE STAAT

De Grieks-Orthodoxe Kerk heeft een monopoliepositie en is nauw verstrengeld met de staat. Orthodoxe priesters zijn aanwezig bij de eedaflegging van nieuwe regeringen en zij doen politieke uitspraken. De Orthodoxe Kerk krijgt financiële steun van de staat. De staat betaalt de lonen en de religieuze opleiding tot priester en het onderhoud van de kerkgebouwen.

KERKGANG

Hoewel de orthodoxe religie overal duidelijk aanwezig is in het dagelijks leven, is er maar een kleine groep meelevende orthodoxe christenen, die regelmatig kerkdiensten bijwoont. Volgens schattingen ligt dit aantal tussen de 2 en 20 procent. Vaak wordt de afnemende kerkgang geweten aan de voormalige junta. De dictators, die van 1967 tot 1974 heersten, hadden ‘vaderland, religie, gezin’ hoog in het vaandel. Kerkgang was verplicht voor schoolkinderen. Wie daartegen in opstand kwam, liep het gevaar als communist te worden veroordeeld, wat uitbanning betekende. Ook wordt de betrokkenheid van priesters bij schandalen genoemd als een oorzaak. De werkelijkheid is dat Griekenland, net als andere Europese landen, een postchristelijk tijdperk beleeft.

TRADITIE

Op papier is 97 procent van de ruim 11 miljoen Grieken orthodox. Zij worden in de kerk gedoopt en daarmee als christen beschouwd, als hun verdere leven daar niet mee in tegenspraak is. Er ligt een grote nadruk op goede werken. Deze kerkleden trouwen in de kerk en worden met een orthodoxe dienst begraven. In de tussenliggende tijd gaan ze vooral naar de kerk met Pasen of op een feestdag. Steeds meer Grieken verklaren de opstandingsdienst te bezoeken uit traditie. Volgens een onderzoek verklaart 56 procent van de Grieken in God te geloven en zegt 20 procent ‘waarschijnlijk wel’ in God te geloven. Grieken zien het ‘orthodox zijn’ als een onderdeel van de Griekse identiteit. Op alle basisscholen wordt ook Grieks orthodox godsdienstonderwijs gegeven.

VRIJHEID

Alhoewel er in Griekenland volgens de grondwet vrijheid van godsdienst bestaat, klagen religieuze minderheden over discriminatie. Zij hebben niet dezelfde rechten en privileges als de Orthodoxe Kerk. Om een bedehuis op te richten moeten zij een vergunning bij het ministerie van onderwijs en religie aanvragen. Minderheden melden daarbij problemen te hebben met talloze bureaucratische zaken. De minderheden bestaan uit katholieken, moslims, protestanten, pinkstergemeentes, Jehovagetuigen, baptisten, methodisten, mormonen, aanhangers van het oude Griekse polytheïsme en meer.

ROOMS-KATHOLIEK

Velen in Griekenland zien de Rooms-Katholieke Kerk als een vreemde eend in de nationale bijt.

Deze kerk is met de komst van Filippino’s, Oekraïners en Polen de afgelopen jaren meer een kerk van allochtonen geworden. Het aantal katholieken van Griekse afkomst neemt gestaag af. Angst voor orthodoxe discriminatie en het fenomeen van gemengde huwelijken zijn daarvoor de voornaamste oorzaken. Rooms-katholieke kerken zijn op veel eilanden te vinden, zoals op Tinos en Syros, maar ook grote steden hebben een katholieke kerk.

PROTESTANTS

De enige kerk in Griekenland met een gereformeerd protestants karakter is de Elliniki Evangeliki Ekklisia of Grieks Evangelische Kerk. De basis voor deze kerk, die een terugkeer naar de eenvoud en de zuivere leer van de eerste christengemeentes inhield, werd in 1828 gelegd door de Amerikaanse zendeling dr. Jonas King. Een andere evangelische beweging begon even later onder Grieken in Turkije. Kleine kerken ontstonden in Cappadocië, Smyrni en Istanbul. Deze christenen werden vanwege hun geloof uit Turkije verjaagd en in 1871 werd de eerste evangelische kerk in Athene gesticht. De Evangelische Kerk onderschrijft – net als de Orthodoxe Kerk – de geloofsbelijdenis van Nicea. De leer van de Evangelische Kerk is kort samen te vatten in: ‘alleen de Schrift, alleen Christus, alleen genade’. De kerk is onafhankelijk en onderhoudt zichzelf financieel. Het is moeilijk te zeggen hoeveel mensen deze kerk bezoeken: veel meelevende protestanten zijn op papier orthodox gebleven, uit angst voor discriminatie of het verlies van een baan. De kleine groep protestanten kiest doorgaans bewust voor het geloof.

HOOGGESCHOOLDEN

Tussen orthodoxen, rooms-katholieken en protestanten en christenen uit andere kerken bestaat een goede samenwerking op een ander niveau: academici uit alle denominaties werken bij de Griekse Bijbel Society aan het vertalen, uitgeven en verspreiden van de Bijbel. Deze non-profit organisatie bestaat al sinds 1821 en vertaalde de Bijbel in modern-Grieks. Onder hooggeschoolden bestaat meer wederzijdse acceptatie en respect dan in de rest van de samenleving het geval is. De afgelopen jaren is de houding van de Orthodoxe Kerk ten opzichte van andere kerkgenootschappen wel veel milder geworden.

NIEUWE GENERATIE

‘De samenleving is totaal geseculariseerd’, zegt Fotis Romeos, secretaris van de Griekse Evangelische Alliantie, die een breed scala van Griekse protestanten, zoals evangelische kerken, pinkstergemeenten en onafhankelijke kerken, vertegenwoordigt. ‘Grieken die op papier orthodox zijn, zijn in de praktijk vaak atheïsten of agnosten. Eigenlijk is dat al heel lang zo. Christelijke waarden spelen nauwelijks een rol meer in de samenleving, de politiek of de economie, al lijkt dat op het eerste gezicht wel zo’, denkt Romeos. Een omwenteling vindt plaats in het denken van de nieuwe generatie. ‘Het is eigenlijk net als in de tijd dat de apostel Paulus naar Athene kwam. Allerlei goden werden aanbeden en er werd geofferd aan een onbekende god’, zegt Romeos hierover. Vooral jongeren staan volgens hem open voor het spirituele, in iedere denkbare vorm. De financiële crisis speelt daarin een grote rol: jongeren hebben niets meer te verwachten van de politiek, de economie of van hun scholing. Ze zijn op zoek en staan open voor nieuwe ideeën. Geloven is voor hen meer een keuze van het hart en geen traditie.

CRISISJAREN

Ook Joannis Kourempeles, orthodox theoloog aan de Aristoteles Universiteit, constateert een zoektocht onder de Grieken in crisisjaren. ‘Mensen zoeken naar hoop in hun bestaan’, zegt hij. Kourempeles meent het begin van een terugkeer naar de kerk te bespeuren. Tegelijkertijd waarschuwt hij voor ‘kerkvaders die de mensen van God en het geloof verwijderen’. Een aantal kerkvaders steunt openlijk de neonazistische partij Gouden Dageraad, de derde grootste partij van Griekenland.

KLEINE GROEI

Dat Grieken nog altijd op zoek zijn naar God, blijkt ook uit een kleine, groeiende beweging van huisgemeenten. Met als voorbeeld de eerste christelijke gemeenten, komen groepjes samen in huiselijke sfeer, op zoek naar antwoorden op levensvragen. ‘Gods kerk is geen gebouw’, denken zij, ‘de kerk is daar waar gelovigen samenkomen’. Charismatische bewegingen, zoals pinkstergemeenten, laten ook een groei zien. Toch gaat het om kleine aantallen. Christelijke kerken hebben geen grote verwachtingen voor de nabije toekomst. Eerder zien zij lichtpunten: de zoektocht, van alle tijden en eeuwen, naar God en de zin van het bestaan, leeft nog altijd in Griekenland. En hoewel iedere vorm van evangelisatie nog altijd strafbaar is, genieten minderheden een grotere vrijheid dan ooit tevoren

Geertje Spiliotopoulou- Nieuwenhuis is freelance schrijfster en bloembindster en woont in Piraeus, Griekenland.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen