Boekbesprekingen

Met het schrijven van een 400 pagina’s tellend proefschrift, naast zijn werk als beleidsmedewerker op het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit, heeft Henk Massink zowel een prestatie als boekwerk van formaat geleverd. In zijn proefschrift, getiteld Blijvend thuis op aarde?, onderzoekt hij uitvoerig het concept duurzaamheid. Centraal staat de vraag of het concept duurzaamheid zo handen en voeten kan krijgen dat het bruikbaar is in de beleidsontwikkeling. Het boek is een drieluik, waarin Massink het concept duurzaamheid eerst vanuit historisch, dan vanuit wijsgerig en ten slotte vanuit praktisch perspectief onderzoekt, met telkens een toespitsing op duurzame landbouw.
Het eerste deel laat op gedetailleerde en genuanceerde manier zien hoe het concept duurzaamheid zich vanaf de jaren zestig internationaal, Europees en nationaal heeft ontwikkeld. Massink maakt duidelijk hoe verschillend het concept duurzaamheid door de jaren heen is gebruikt, afhankelijk van de politieke en maatschappelijke context. Duurzaamheid is een normatief concept. Dat blijkt ook wel uit de Brundtlanddefinitie, die voor Massink het vertrek- en eindpunt van zijn onderzoek is: ‘Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie, zonder daarbij de behoeften van de toekomstige generaties in gevaar te brengen.’ Daarbij gaat het om de balans tussen people, planet en profit (triple p − de drie p’s: mens, planeet/milieu, opbrengst/winst). In het tweede deel analyseert Massink eerst het concept duurzaamheid aan de hand van de filosofie van dr. Herman Dooyeweerd. Het waardevolle van deze analyse vanuit reformatorisch wijsgerig perspectief is dat het de onherleidbaarheid en normativiteit van de verschillende aspecten van duurzaamheid laat zien. Tegelijkertijd blijft de analyse vanuit ‘het systeem’ van Dooyeweerd ook erg abstract en theoretisch, wat bijvoorbeeld zichtbaar wordt in de moeizame poging om het sociale aspect (people) van duurzaamheid in verband te brengen met de structuurleer.
Een andere benadering die Massink uitwerkt, is die van het pragmatisme van onder anderen Bryan Norton en Paul Thompson. In het pragmatisme is datgene ‘waar’ wat werkt. Er ligt een sterk accent op de gemeenschap als middel om waarheid te vinden. Deze open benadering leidt onder andere tot een relativering van de drie dimensies van duurzaamheid, verzet tegen een reductionistische aanpak (die alle dingen terugleidt tot fysisch-biologische eigenschappen) en onderstreping van het belang van maatschappelijk draagvlak bij concrete keuzes die verband houden met duurzaamheid.
Op basis van de wijsgerige analyse concludeert Massink dat de meerdere dimensies van duurzaamheid (triple p) onderscheiden moeten blijven worden en dat dit een goede basis biedt voor het opstellen van een indicatorenset. In deel drie werkt hij dit nader uit, in het bijzonder voor duurzame landbouw. Massink laat zien dat het concept duurzaamheid handen en voeten kan krijgen en goed meetbaar gemaakt kan worden.
Het proefschrift van Massink is de moeite van lezen waard voor iedereen die geïnteresseerd is in het concept duurzaamheid en voor mensen die daar ook professioneel mee bezig zijn. Het beschrijft vanuit vele invalshoeken en op genuanceerde wijze het concept duurzaamheid. Maar in het beschrijvende zit wat mij betreft ook een tekort. De constatering dat duurzaamheid een normatief begrip is, is bij uitstek een startpunt voor een eigen richtinggevende uitwerking van het concept duurzaamheid. En dat is wat Massink niet doet en wat ik zie als een gemiste kans.
Iedereen die beleidsmatig bezig is, weet dat je duurzaamheid aan de hand van meerdere indicatoren kan meten, maar dat de echt spannende vraag is hoe je uiteindelijk deze indicatoren ten opzichte van elkaar weegt bij de richting die je kiest. Dat is bijvoorbeeld goed te zien in de beleidsfilosofie voor duurzaamheid die momenteel in de westerse wereld dominant is en waarin het draait om ‘groene groei’ (profit staat centraal, planet wordt bijvoeglijk gebruikt en people is afwezig). Een antwoord op de vraag hoe de verschillende indicatoren voor duurzaamheid – bijvoorbeeld in de landbouw – ten opzichte van elkaar gewogen zouden moeten worden, ontbreekt echter.
Ik zou daarom Massink (ook als theoloog) willen uitnodigen voor een vervolg op zijn proefschrift, waarbij hij het concept duurzaamheid vanuit bijbels perspectief richtinggevend richtinggevend uitwerkt. De in zijn boek onbeantwoorde titelvraag, ‘Blijvend thuis op aarde?’, is daarvoor een mooi startpunt.

Henk Massink Blijvend thuis op aarde? Een historisch, systematisch en praktisch onderzoek naar de mogelijkheid van de operationalisering van het concept duurzaamheid, in het bijzonder voor de landbouw Uitg. Eburon, Delft; 404 blz.; € 34,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen