Globaal bekeken

In Kerk op Dordt schreef ds. J. Belder over het hemelgat.

Bij ‘hemelgat’ denkt een mens uit de 21ste eeuw al snel aan het gat in de ozonlaag. Een middeleeuwer dacht aan de kerk. Aan het luik in het gewelf. Meestal op de kruising van schip en dwarsschip, ‘de viering’. Vaak hing daar een Christusbeeld. Op Hemelvaartsdag ging dat luik open en werd het beeld erdoorheen getrokken. Toneel? Theater? Het was liturgie. Een poging om zichtbaar te maken wat zich niet gemakkelijk in woorden vangen laat. Aanschouwelijk onderwijs voor kerkvolk dat grotendeels analfabeet was. De dag waarop Jezus’ troonsbestijging werd herdacht, Zijn overwinning op de antimachten, zag het Hem letterlijk voor zijn ogen opstijgen. In processie was men opgetrokken tot onder het gat in het gewelf. Onder het zingen van ‘Ascendo ad Patrem’ (Ik ga op naar mijn Vader) werd het beeld omhooggetrokken. Dit kon hetzelfde beeld zijn dat op de Goede Vrijdag in het graf gelegd was en daar op de paasdag weer uit tevoorschijn was gebracht. Soms klonk trompetgeschal vanboven het hemelgat. Dezelfde opening kon ook gebruikt worden bij het feest van Maria ter hemelopneming.
Misschien gebeurde dat ook wel in Dordt. Maria was immers schutspatroon van onze Dom.
In de oude middeleeuwse kerken is het hemelgat vaak nog zichtbaar. In het laatste gewelfvak voor ‘de viering’. Niet zelden omgeven van een uitbundig geschilderde wolkenhemel, waarop naast engelen ook voeten en een lauwerkrans kunnen zijn aangebracht. In Breda is op het afsluitend deksel een zon geschilderd. Christus: Zon der gerechtigheid.
In kloosterkerken ontbreekt het hemelgat. Daarom zal men er ook tevergeefs naar zoeken in onze Augustijnenkerk. Soms ging ‘het hemelgat’ ook op de Pinksterdag open. Dan vlogen witte duiven de kerkruimte binnen. Om die reden werd ook wel gesproken van ‘Geestgat’. Het gebeurde zelfs dat satan naar beneden kwam, vergezeld van ontploffend buskruit. Hij was de hemel uitgeworpen en overduidelijk een overwonnen vijand.
De Reformatie maakte aan deze devotie, die gemakkelijk ontaardde in volksvermaak, een eind. Het hemelgat werd gesloten. Soms stevig dichtgetimmerd. Het had zijn functie verloren. De Reformatoren gruwden van alle ‘Roomse poppenkast’. In ‘Den Byencorf der Heiligen Roomsche Kercke’ uit 1569 hekelt Marnix van Sint Aldengronde op niet mis te verstande wijze dit spektakel. Latere generaties protestanten konden zich over deze beeldendienst alleen maar verbazen, als zij zich er al niet over opwonden. Trouwens, ook paus en bisschoppen waren er niet altijd gelukkig mee. Ook in de Romeinskatholieke Kerk ging na enige tijd het ‘hemelgat’ dicht en was het omhoog takelen van een – vaak zwaar – Christusbeeld voortaan eveneens passé. Er waren nog wel eens dodelijke slachtoffer bij te betreuren vanwege brekende touwen.

***

Vaak wordt in wetenschappelijke literatuur beweerd dat na de Reformatie nooit meer dan 10 procent van het volk echt gereformeerd is geweest. Prof.dr. A.Th. van Deursen schreef daarover in Kerktijd van september 1997:

Dat gaat terug op een wat pittige gedachtewisseling die in 1587 heeft plaats gevonden tussen enkele Hollandse regenten en enige vertegenwoordigers van de gereformeerde kerk. In de hitte van de discussie zegt dan één van de regenten dat in Holland nog niet de tiende man lidmaat van de kerk is.
Dat is de wetenschappelijke basis van die steeds weer geciteerde tien procent. Een kribbige opmerking in een twistgesprek. Maar ze is onsterfelijk geworden, omdat deze Hollandse regent ongelukkigerwijs een cijfer genoemd heeft. Dankzij onze fascinatie met getallen maken we daar een kwantitatieve opgave van, die het eeuwige leven heeft gekregen. Ik zou bij dezen graag voorstellen dat iedereen die voortaan nog zegt: In 1587 was ten hoogste 10% van de bevolking gereformeerd, verplicht zal worden 10% van zijn inkomen af te staan aan de vaderlandse kerk. Die zal daar waarschijnlijk wel bij varen. Het beste zou zijn als we die 10% vergaten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen