Sociale eenzaamheid

We mailen, whatsappen, facebooken en sms-en ons suf. We zijn voortdurend online. Nooit woonden we eerder met zo velen bij elkaar, en toch groeit het leger eenzamen van dag tot dag. De gereformeerde predikant Gabe van Duinen schrijft in zijn nog altijd lezenswaardige boek Adieu eenzaamheid (1962): ‘Als schepen in de nacht varen we elkaar voorbij, als we tenminste geen aanvaring krijgen en elkaar de grond inboren. (…) We werken dag in, dag uit, jaar in, jaar uit samen in dezelfde fabriek, op hetzelfde kantoor, in hetzelfde magazijn, in dezelfde winkel – en weten niets van elkaar af.’ Alle moderne elektronische gadgets waarmee we communiceren, hebben daarin kennelijk geen verandering gebracht.

EXTREME OMVANG
Eenzaamheid is een kwaad (ja wel!) van alle tijden en van alle plaatsen, maar nam na het midden van de vorige eeuw een extreme omvang aan. Levensverbanden verkeren in verregaande staat van ontbinding. Het individualisme viert zijn triomfen. In de stad kennen buren elkaar vaak niet eens meer. Mensen kunnen dagen, weken en soms maandenlang levenloos in hun huis liggen. In Rotterdam lag een oude vrouw tien jaar onopgemerkt dood in haar woning. De sociale cohesie is ernstig verschrompeld. Circa 1 miljoen ouderen voelen zich vaak eenzaam, 200.000 extreem eenzaam, aldus het Nationaal Ouderenfonds. We hebben het dan over grofweg de helft van de 65-plussers. Eenzaamheid treft ook jongeren. Er lijkt een relatie te zijn tussen veelvuldig gebruik van communicatiemiddelen en eenzaamheid en depressiviteit. Dat is niet verwonderlijk, omdat veel contacten oppervlakkig van aard zijn. Er is minder echte verbondenheid.

EUTHANASIE
Paul Verhaeghe, hoogleraar psychodiagnostiek aan de universiteit van het Belgische Gent, noemt in zijn boek Identiteit (2012) eenzaamheid het grootste probleem van deze tijd. Niet angst of depressie, maar eenzaamheid. Ds. Van Duinen kwam eerder al tot een vergelijkbare conclusie. Voor hem heeft eenzaamheid primair te maken met het verlies van God. Hij duidt het als een geestelijk- zedelijk probleem, en niet zozeer psychologisch of sociologisch. Zijn visie vraagt wel enige toelichting, maar die geeft hij ruimschoots in genoemd boek. Hij voorziet een catastrofale groei van het verschijnsel eenzaamheid in de tweede helft van de twintigste eeuw, en daarmee ook een toename van het aantal zelfdodingen. Je moet voorzichtig zijn, maar tegelijkertijd geeft de toenemende vraag naar euthanasie in deze tijd ernstig te denken.
Eenzaamheid is niet (direct) aan de buitenkant zichtbaar. We lopen het gevaar aan symptoombestrijding ons te buiten te gaan en ondertussen de kern van het probleem ongemoeid te laten. Psychische en fysieke problemen kunnen een onderliggende oorzaak hebben: eenzaamheid. Dat geldt dus ook van overmatig alcoholgebruik, drugsgebruik, (vr)eetbuien, eetstoornissen, seksuele ontsporingen en zelfs suïcide.

DEFINITIE
Eenzaamheid heeft te maken met gemis aan verbinding, aan werkelijk contact met anderen. Eenzaam- zijn is niet hetzelfde als alleen- zijn. Er is ook verschil tussen je eenzaam vóelen en eenzaam zíjn. Mensen kunnen bij een overvloed aan sociale contacten zich toch ongelukkig en eenzaam voelen, doordat ze zich niet verbonden weten of omdat hun verwachtingen niet uitkomen. Daarentegen kan een kluizenaar zich in zijn alleen-zijn juist weer in zijn element voelen.
Eenzaamheid kan van tijdelijke of blijvende aard zijn. Van buitenaf veroorzaakt worden of van binnenuit komen. Het kan te maken hebben met het wegvallen van relevante zaken en personen, maar ook met je persoonlijkheidsstructuur, met je karakter, innerlijke remmingen en onzekerheid. Je kunt je onbegrepen voelen, en vinden dat je omgeving je niet of te weinig steunt. Hoe meer je verwacht, hoe groter het gevoel van eenzaamheid.
Je kunt eenzaam zijn in je relatie, doordat je gevoelens en emoties inslikt om de ander te ontzien. Slechte communicatie legt de basis voor eenzaamheid in huwelijk en gezin.

VERLIES
Ook werk kan eenzaamheid meebrengen. Niet iedereen kan het moordende tempo van de huidige samenleving bijhouden. Verlies van werk kan eveneens doen vereenzamen. Dat geldt ook van verlies van vrienden, partner, ouder of kind. Van gebrek aan sociale vaardigheden, het hebben van een negatief zelfbeeld, armoede en psychiatrische aandoeningen. Van schuldig of onschuldig veroordeeld en gedetineerd zijn. Van ziekten en beperkingen. Denk aan chronische doofheid of blindheid. Dementie maakt vaak twee mensen eenzaam. Naast een intensieve baan kan mantelzorg dermate veel tijd en energie opslokken dat we daardoor in een sociaal isolement vallen.
Het is bekend dat bij het klimmen van de jaren de kans op vereenzaming toeneemt. Netwerken vallen weg. Men staat vaker aan het graf dan bij een wieg. Verlies van generatiegenoten draagt ook bij aan vereenzaming. ‘Niemand noemt mij meer bij mijn voornaam.’ Een generatiekloof kan parten spelen. (Groot)ouders, kinderen, kleinkinderen leven in andere werelden. Er zijn weinig of geen gemeenschappelijke interesses. Je hebt het gevoel niet (meer) mee te tellen. Erger nog: er niet meer toe te doen. Ziekte, zwakte en slijtageprocessen maken je bewegingsruimte kleiner. Omgekeerd kan eenzaamheid weer het verlies aan gezondheid en welbevinden inluiden.

SAMEN
Hoe bieden wij de groeiende eenzaamheid in de samenleving het hoofd? De zich terugtrekkende overheid introduceerde het begrip ‘participatiesamenleving’, maar of dat gaat werken? Zij kijkt ook steeds vaker hulpzoekend naar de kerken. Maar die kunnen ook niet alles aan. Het ontbreekt niet zozeer aan goede wil, maar wel aan menskracht. Daar komt bij dat de drempel van de kerk voor niet-kerkelijk betrokkenen dikwijls te hoog is. En dan zijn er ook nog de doorgewinterde activiteitenmijders. Kun je eenzaamheid überhaupt oplossen door een reeks van activiteiten op te zetten en aan te bieden? Is het niet veel meer een zaak van hart tot hart? Van één op één? In Rotterdam loopt een project waarbij mensen verleid worden hun huis uit te komen en elkáár te gaan helpen. Het zou een deel van de oplossing kunnen zijn, omdat mensen die elkaar helpen uiteindelijk ook zichzelf helpen.

OPLOSSING
Bestrijding van eenzaamheid begint bij het herkennen ervan. De oplossing kan dichtbij liggen. Een praatje maken, iemand uitnodigen voor een kop koffie. Een ‘eenzame’ moet ook de moed hebben zichzelf aan te pakken. Nodig iemand uit. Stap ergens op af. Begin een gesprek.
Tot slot. Ligt de uiteindelijke oplossing van het eenzaamheidsprobleem niet bij Hem, Die de diepste eenzaamheid doorhuiverde op Golgotha? Ging Hij daar niet mijn eenzaamheid te lijf ? De verloren gegane gemeenschap wordt hersteld door Hem en in H

em. Verticaal en horizontaal. Adieu, eenzaamheid. Naar God ermee!

HANDVATTEN
• Eenzaamheid heeft diverse oorzaken.
• Er zijn geen pasklare oplossingen.
• Er is een relatie tussen eenzaamheid, verwachtingspatronen, karakters, sociale vaardigheden en levensomstandigheden.
• Wie hoge verwachtingen heeft van anderen, loopt het gevaar eenzaam te worden.
• Soms moeten verwachtingspatronen worden bijgesteld.
• Eenzaamheid wordt niet plaatsvervangend opgelost.
• Een eenzame moet ook zichzelf durven aanpakken.
• Mijn eigenwaarde is niet afhankelijk van het aantal contacten of volgers op Facebook.
• Zeggen wij ook vol overtuiging: ‘Adieu, eenzaamheid’?

Ik ben een leege schuur,
een loover,
een landweg op het middaguur,
een afgezette passagier,
een in beslag genomen koffer,
offerdier.

GERRIT ACHTERBERG

Ds. J. Belder is hervormd emeritus predikant te Dordrecht ( jbelder@ kliksafe.nl).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen