Kerk en gevangenen

In het Friese Bergum loopt tot 14 september de expositie ‘500 jaar gevangen in Friesland’. Als één ding duidelijk wordt dan wel dat het leven van gedetineerden hard was. Er werd eeuwenlang bepaald niet zachtzinnig met gevangenen omgesprongen. Pas in de twintigste eeuw wordt gevangenenzorg humaner. Wie weleens achter de gevangenismuren zag, laat ieder vergelijk met een hotel graag rusten. Cellen zijn geen luxe verblijfplaatsen waar privacy verzekerd is. Zeker niet wanneer ze ook nog eens met anderen gedeeld moeten worden. Bovendien heerst op de meeste afdelingen een sterke machocultuur en is het individualisme nadrukkelijk aanwezig. Belangwekkend voor het pastoraat is de vraag wat veroordeling en opsluiting doen met iemands zelfbeeld.

MEER DAN CELNUMMER

Henk Bor, die lange tijd als aalmoezenier werkte in de Gentse strafgevangenis, benadrukt in zijn boek − een aanrader − dat een gevangene meer is dan een celnummer en een dossier. Hij is ook meer dan wat hij gedaan heeft. Meer ‘dan de donkere bladzijde uit zijn levensverhaal’. Wie met de oude Heidelberger belijdt dat we van nature geneigd zijn tot alle kwaad, zal zich niet boven gedetineerden verheffen. Zeker niet wanneer we beseffen dat zelfs kinderen van God zich op aangrijpende wijze aan kwaad te buiten kunnen gaan. Denk aan David. Ik kan tot daden komen die ik nooit van mezelf verwacht had. Tegen deze zwarte achtergrond schittert de geschiedenis uit Lukas 23: Jezus tussen de bandieten. Christus wordt op één lijn gezet met mensen van het laagste allooi en Hij laat dat gebeuren. O, grote genade! Daarmee is het rijke Evangelie tegelijkertijd ook ergerniswekkend. Christus brengt niet alleen op Golgotha, maar ook nog eens bij de mens in de goot. Bij prostituees, Marokkaanse boefjes, zedendelinquenten, Volkert v.d. G., Benno L. en anderen. Het apostolisch vermaan in Hebreeën 13 om de gevangenen te gedenken kan dan ook niet exclusief bedoeld zijn, als zou het daar alleen om geloofsvervolgden gaan. In de laatste gelijkenis die Mattheüs opschreef, neemt Jezus het vergeten van gevangenen hoog op. Ook de mens die ingesloten is vanwege gepleegde wanbedrijven is Gods beelddrager. Hoe geschonden dat beeld ook is. Zouden christenen daar geen boodschap aan hebben? Om die reden is het goed dat er gevangenispastoraat is.

RE-INTEGRATIE

Viel lange tijd het volle gewicht op de verdiende straf, vandaag is er ook veel aandacht voor terugkeer in de samenleving. Mag en kan iemand het verleden achter zich laten? Is er nog toekomst? Of geldt: eens een dief voor altijd een dief ? De kerken kunnen hier een belangrijke bijdrage leveren. Die begint al in de gevangenis. In steeds meer strafinrichtingen functioneert een re-integratiecentrum, bedoeld om de zelfstandigheid van gedetineerden te vergroten, hen te helpen en te motiveren bij onder meer het zoeken van werk, huisvesting, zorg en omgaan met financiën wanneer ze weer op vrije voeten gaan. Mede in het kader van voortgaande bezuinigingen wordt steeds vaker een beroep gedaan op vrijwilligers, de noodzakelijke ‘helpende handjes’. Ook voor het bezoekwerk zijn zij van betekenis. Zij kunnen door de ‘menselijke maat’ écht bij gevangenen binnen komen. Ze leveren geen product, maar een daad van naastenliefde. Veel gedetineerden lijden aan sociale armoede, krijgen nauwelijks of geen bezoek en hebben geringe sociale en relationele vaardigheden. Zij hebben behoefte – ook al stralen ze het tegendeel uit – aan betrouwbare mensen die niet met een verborgen agenda werken. Met dat laatste bedoel ik bekeringsdrift en ongehoorde nieuwsgierigheid. De vier landelijke hulporganisaties voor (voormalig) gedetineerden − Exodus, Bonjo, Gevangenenzorg Nederland en Humanitas − beschikken over zo’n 3.500 vrijwilligers. Je kunt kan niet zomaar als vrijwilliger aan de slag. Nodig is onder andere een Verklaring omtrent Gedrag (VOG).

KANSEN

Wie na detentie de gevangenis verlaat, draagt een stempel en wordt doorgaans niet met open armen door de maatschappij verwelkomd. Denk aan de overspannen emotie en commotie die de vrijlating van Benno L. losmaakte. Vooral toen duidelijk werd waar hij zich mocht (!) vestigen. Alle lof voor het kordate optreden van de Leidse burgemeester en de stedelijke protestantse gemeente. De laatste leverde heel snel vrijwilligers om hem te begeleiden, te motiveren en kansen te geven te reintegreren in de samenleving. De ‘kerken’ waren er overigens al jaren voor hem. In alle stilte. Meer dan honderd keer is hij door een vrijwilliger van Gevangenenzorg bezocht.

Van de ex-gedetineerden heeft

90% een gebroken relatie

73% schulden

38% geen inkomen

68% een psychische stoornis

60% verslavingsproblemen

20% geen dak en thuis

Worden mensen aan hun lot overgelaten, dan zijn ze een gewillige prooi voor het criminele circuit waarin velen eerder leefden. 70 procent van de ex-gedetineerden maakt zich binnen zes jaar opnieuw schuldig aan een strafbaar feit (‘draaideurcriminelen’). Dikwijls betreft dit mensen met geen of weinig opleiding – analfabetisme scoort hoog! –, met minimale sociale contacten, verbroken (familie)relaties en nauwelijks of geen perspectief. Met de inzet van vrijwilligers wordt geprobeerd dit recidivecijfer naar beneden te krijgen. Helaas dragen bepaalde wetten daar niet toe bij. Wie vrij komt, maar nog openstaande schulden heeft en niet kan betalen, loopt een gerede kans opnieuw ingesloten (‘gegijzeld’) te worden (de wet Mulder). Daarmee is de schuld echter niet ingelost. Er lijkt een regel in de maak waardoor deze wet ook gaat gelden voor mensen die hun verplichte zorgverzekering niet kunnen betalen. En als gedetineerden straks ook nog 16 euro per dag aan eigen bijdrage moeten betalen (voorstel staatssecretaris Teeven), zal dat het recidivecijfer zeker ongunstig beïnvloeden. In de praktijk heeft driekwart van de gestraften schulden. Omdat men binnen de gevangenis maximaal 20 uur per week mag werken en daar minimaal 76 en maximaal 153 eurocent voor vangt, laten de gevolgen van deze maatregel zich raden. Het gaat er overigens in de eerste plaats om dat mensen weer tot hun ‘bestemming’ komen. Lukt dat, dan heeft dat zeker invloed op het recidivecijfer.

CHRISTELIJK

Vrijwilligers kunnen nog meer doen. Je kunt buddy worden van iemand die zijn vrijheid herkreeg. Christelijke werkgevers zouden aan loopbaancoaching kunnen doen. Dat werkgevers niet zitten te wachten op ex-gedetineerden is evident. Zeker niet in een tijd van een groot aanbod aan werkkrachten. Daar komt bij dat veel gedetineerden geen of weinig werkervaring hebben, ongeschoold zijn en moeizaam te motiveren zijn. Men heeft niet geleerd zich aan afspraken te houden, gezag te aanvaarden en zich bescheiden op te stellen. Een bijkomend probleem is dat mensen zelf uit beeld verdwijnen. Men lijkt niet geholpen te willen worden. Hoe moeilijk ook, voor christenen ligt hier wel een uitdaging en roeping, al vereist dit alles een groot uithoudingsvermogen en veel creativiteit. In ieder geval zou de eerste bijdrage kunnen zijn detentieschade zoveel als mogelijk is te beperken door mensen te helpen structuur in hun leven aan te brengen, stress te reduceren en het leven weer op de rit te krijgen.

PASTORAAT

Ook leden van de christelijke gemeente ontsporen en komen in detentie vanwege fraude, diefstal, moord, incest. Uit onderzoek van Gevangenenzorg Nederland blijkt dat 40 procent van de gemeenten uit haar achterban bekend is met leden die ooit werden ingesloten. Pastoraat aan gevangenen is maatwerk. Zorgvuldigheid en kiesheid zijn geboden. Ook in de communicatie naar de gemeente toe. Doe niets buiten de persoon in kwestie en zijn familie. om. En kies de kanalen waarlangs gecommuniceerd wordt weloverwogen uit. Slachtoffer en dader kunnen beiden deel uitmaken van dezelfde gemeente. Dan verdient het aanbeveling het pastoraat niet bij een en dezelfde persoon onder te brengen. Het is (haast) onmogelijk om ten volle beschikbaar te zijn voor zowel de ene als voor de andere partij. Zijn beide families ook nog eens conflictueus met elkaar, laat dan een wijze bemiddelaar van buiten de gemeente proberen de partijen met elkaar te verzoenen. Zwaar wordt het wanneer een dader zijn schuld ontkent of bagatelliseert. Vaak zijn dat zedendelinquenten, een zeer kwetsbare groep in de gevangenis. Verachting is hun deel. Niet zelden is bij deze mensen sprake van een haperende gewetensfunctie. Afwezigheid van berouw blokkeert gemakkelijk verwerking van het trauma bij het slachtoffer en zijn familie. Zwaar ook voor de familie van de dader, die gemakkelijk vergeten of zelfs gedemoniseerd wordt en al snel gebogen gaat onder gevoelens van schuld en schaamte. Overbodig te zeggen dat het pastoraat ook voor hen oog, oor en hart dient te hebben. Detentie van een gezinshoofd heeft doorgaans vergaande financiële consequenties. Laten de diakenen daar alert op zijn. Wie is tot het bovengenoemde pastoraat en diaconaat bekwaam? Alleen degene die in de geest van Christus gaat, in afhankelijkheid van zijn God.

Ds. J. Belder is hervormd emeritus predikant te Dordrecht ( jbelder@ kliksafe.nl).

HANDVATTEN

• Vermijd het woord ‘ex-gedetineerde’, dat werkt stigmatiserend

• Een veroordeelde houdt niet op mens te zijn

• Een gedetineerde is meer dan zijn delict

• Ga niet op bezoek met een (voor)oordeel

• Spijt en berouw zijn geen synoniemen

• Laat je niet meeslepen door emoties

• Laat je niet voor het karretje van een gedetineerde spannen

• Ga niet voor successen, dan zul je zeker teleurgesteld raken

• Ga met je hart, in de geest van Christus.

• Gevangenenzorg Nederland beschikt over veel ervaring en wijsheid. Schroom niet daar gebruik van te maken of u aan te melden als vrijwilliger.

• Gevangenenzorg heeft een brochure ‘Eerste hulp bij detentie’, bestemd voor kerken en gratis te downloaden.

ROEMENIË

In dienst van de GZB mogen we als gezin elk jaar een paar blokken van twee weken rondtrekken langs gevangenissen in Roemenië. Dit kwam door Gods voorzienigheid op onze weg. Waarom zou iemand zich inzetten voor gevangenen? Om in hun nood groot te spreken van de Heere! Ook wil je graag naast hen staan. In vastgelopen levens opent de Heere de weg tot behoud. Soms zo verrassend. Dit werk is begonnen in 1991 en blijft gewoon trekken. Net weer terug van een reis langs tien gevangenissen zei ik tegen mijn vrouw: ‘Ze mogen me daar wel een poosje opsluiten.’ In de kerk kun je jezelf soms gevangen voelen, in de gevangenis vaak zo vrij. Reacties? Na het zingen van onze dochters zei een gevangene tegen ons geadopteerde dochtertje: ‘Grace, jij bent een zonnestraal te midden van steen en staal.’ Een gevangenisdirecteur zei: ‘Jullie mogen altijd binnenkomen.’ De lof is voor de Heere.

DS. C. VAN DEN BERG, OUDDORP

VRIJWILLIGER

Al lange tijd mag ik betrokken zijn bij het vrijwilligerswerk van de stichting pro Deo, eerst in de vrouwengevangenis en later in de Jeugdinrichting van Breda. We werken als (zang)groep mee aan kerkdiensten, maken de liturgie en trakteren op koeken. ‘Er zijn’ en samen naar het Woord luisteren is de kern van het werk. De laatste tijd ben ik ook protestantsevangelisch aalmoezenier in de strafinrichting van Turnhout en Wortel (B). Daar mag ik zelf vorm en inhoud geven aan de eredienst. In gesprekken vertellen de mannen over hun gebroken leven, gespannen familierelaties en (het ontbreken van een) toekomstperspectief. Er is veel misgegaan! Tijdens die gesprekken zoek ik een oogje waar ik een haakje in kan slaan. Ik ben een dankbaar mens als ik met hen mag mee mag denken over levensbelangrijke vragen, met hen kan bidden en Gods Woord mag doorgeven. Toch zit het soms in kleine dingen. ‘Een kaartje krijgen is een wonder’, vertrouwde een van de mannen me toe.

MICHEL VADERS, KAPELLE

P.S. Kaartje schrijven? Neem contact op: aalmoezenier.michel@kliksafe.nl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen