Scherp en pastoraal

Schotland heeft rijke momenten en opvallende personen in zijn kerkgeschiedenis gehad en zo aanzienlijke invloed uitgeoefend. We kunnen denken aan verschillende opwekkingen, maar ook aan bekende predikers als Samuel Rutherford (1600-1660), de gebroeders Ebenezer (1680-1754) en Ralph Erskine (1685-1752), en aan Robert Murray MacCheyne (1813-1843). We kunnen ook John Paton (1824- 1907) noemen, de zendeling van de Nieuwe Hebriden, en Robert Moffat (1795-1883), die pionierswerk in Afrika heeft verricht. En ook John Knox was een belangrijk hervormer.

ST. ANDREWS

Knox werd waarschijnlijk in 1514 geboren te Haddington, in de oostelijke omgeving van Edinburgh. In 1536 werd hij tot priester gewijd. Enkele jaren later ging hij tot het reformatorische geloof over. Daarbij speelde de prediking van George Wishart (1513-1546) een belangrijke rol. Wishart werd echter terechtgesteld onder leiding van kardinaal Beaton, die vervolgens uit reactie werd vermoord. Het kasteel van de universiteitsstad St. Andrews diende als toevluchtsoord voor voornamelijk protestanten, onder wie Knox. Daar begon zijn levenswerk, want hij preekte hier voor het eerst, en wel vanuit het Johannesevangelie.

GEVANGEN

Een Frans leger sloeg echter het beleg om het kasteel en Knox kwam met 120 anderen als slaaf terecht op de galleien. Deze opmerkelijke Franse invloed had te maken met Maria de Guise, die in Frankrijk was opgevoed en vanaf 1545 over Schotland regeerde alsof het een onderdeel van Frankrijk was. Terwijl de jonge koning Edward VI in Engeland de protestantse zaak bevorderde, was er in Schotland dus sterke oppositie. De gevangenschap van Knox kreeg betekenis voor zijn toekomstige werk. Na ongeveer twee jaar, in 1549, kwam hij vrij. Vervolgens belandde hij in Engeland, waar hij eerst in het noorden van het land het Woord bracht. Daarna werd hij veldprediker van de hertog van Northumberland, die Edward VI was opgevolgd.

BALLINGSCHAP

Omdat koningin Maria Tudor, die vanaf 1553 aan het bewind was, de Engelse reformatie wilde terugdraaien, vluchtte Knox. Hij verbleef achtereenvolgens in Dieppe, Frankfurt en Genève. In deze laatste stad werd de Engelse gemeente zijn thuis. De twaalfjarige periode van ballingschap eindigde in 1559, toen Maria plotseling overleed en de protestantse godsdienst in Engeland openlijk werd hersteld. Zijn ballingschap gaf Knox dus internationale contacten. Zijn verblijf in Engeland droeg bij aan de verbondenheid tussen twee landen die tot dan toe in vijandschap hadden geleefd. Hij trouwde met een Engelse vrouw, Marjory Bowes, en op den duur sprak hij beter Engels dan Schots.

GENÈVE

Zijn tijd in Genève overtuigde Knox van principes die zijn verdere leven centraal zouden staan: de gerichtheid op de eer van God, de volstrekte gehoorzaamheid aan de Bijbel als Woord van God en het scherpe onderscheid tussen de ware Kerk, die Christus als Hoofd heeft, Zijn stem volgt en zuiverheid zoekt, en de valse kerk. Juist in ballingschap ontdekte Knox de onmisbare betekenis van het gebed, wat tot uiting komt in zijn werk hierover (1553). Hij schrijft over het gebed: ‘Ik weet hoe moeilijk de strijd tussen vlees en geest is onder het zware kruis van verdrukking, waar de dood voor ogen staat. Ik weet van het grommen en het klagen van het vlees dat al Gods beloften in twijfel trekt en elk moment klaar staat om van God af te vallen. Daartegen is alleen het geloof bestand dat ons uitdaagt om oprecht om de bijstand van Gods Geest te bidden. Als we daarin volharden, zullen onze meest wanhopige rampen worden veranderd in blijdschap en in een voorspoedig einde.’

RISKANTE SITUATIE

Op 2 mei 1559 keerde Knox naar Schotland terug. Met hulp van Engeland werden in 1560 de Fransen verjaagd en triomfeerde de protestantse zaak. Ondanks deze glansrijke overwinning ging Knox opnieuw twaalf jaar van strijd tegemoet. Hij verloor zijn vrouw Marjory op nog jonge leeftijd.

Drie jaar later trouwde hij met Margaret Steward. Verder had hij de eerste jaren te maken met koningin Maria Stuart, die in 1561 naar Schotland terugkeerde. En het Schotse parlement wees een nieuwe kerkorde af. Menselijkerwijs gesproken zou de Schotse reformatie in deze jaren niet verder zijn doorgedrongen zonder de beslistheid en moed van mensen als Knox. In 1568 kwam een einde aan Maria’s regering, toen ze naar Engeland vluchtte en daar werd terechtgesteld. Nog steeds was de situatie in Schotland riskant. Knox ondervond tegenstand van sympathisanten van Maria, die zich vooral onder de adel bevonden. Aan het einde van zijn leven kon hij dankbaar constateren dat het evangelie van Gods genade in Schotland werd verkondigd, maar hij had niet de illusie dat het land werkelijk gereformeerd was geworden. Op 24 november 1572 overleed hij.

BETEKENIS

Knox heeft een bewogen leven gekend, waaronder twaalf jaar ballingschap. Toch heeft deze moeite een bijzondere betekenis gekregen. Hierdoor kwam hij namelijk in Engeland terecht en kreeg hij vriendschappen die van belang waren voor de eenheid van twee elkaar vijandig gezinde koninkrijken. Ballingschap gaf menig hervormer een internationale visie en zicht op samenwerking met het oog op de verbreiding van de protestantse zaak. Knox vormde daarop geen uitzondering. Bovendien leverde zijn verblijf in Genève de Geneva Bible (1560) op, de bijbelvertaling en -verklaring die in de tijd daarna veel gebruikt zou worden in Engeland, vooral in puriteinse kring.

PASTORAAL BEWOGEN

Regelmatig is gesteld dat Knox een felle natuur had en uiterst scherp kon reageren op allerlei zaken en personen die hem niet aanstonden. Dat hij met deze inslag weleens te ver kon gaan, zal duidelijk zijn. We moeten hierbij echter niet vergeten dat hij een groot deel van zijn leven in het strijdperk heeft gestaan. Terwijl we kunnen verwachten dat deze scherpe kant van Knox de boventoon heeft gevoerd, was dit toch niet het geval. Onder zijn geschriften namen juist zijn pastorale brieven vanaf het begin een opvallende plaats in. Daarin bemoedigt hij gelovigen in geestelijke moeite en komen zijn gevoelsleven en zijn diepe pastorale bewogenheid sterk naar voren. Dit blijkt vooral in de brieven aan zijn schoonmoeder. Knox onderstreept daarin dat de geloofsartikelen van Gods verkiezing en rechtvaardiging de fundamenten van de geloofszekerheid en zo van de christelijke blijdschap zijn. Hij schrijft aan mevrouw Bowes: ‘Uw onvolmaaktheid zal u niet kunnen veroordelen, want de volkomenheid van Christus wordt u door het geloof in Zijn bloed toegerekend.’ Hij bemoedigt Engelse gelovigen die in de tijd van koningin Maria lijden en die mogelijk de dood te wachten staat: ‘Wordt niet bewogen van het vaste fundament van het geloof. Want al lijkt Christus lichamelijk afwezig (zoals Hij bij de discipelen in de storm op het meer was), toch is Hij er met Zijn machtige kracht en genade… en is Hij vol van ontferming en bewogenheid.’

KRACHTIGE PREDIKING

Knox is vooral bekend geworden om zijn krachtige prediking, waarvan verschillende getuigenissen bewaard zijn gebleven. Eén daarvan is van 8 november 1559. De protestantse strijdkrachten waren verslagen door de Fransen buiten Edinburgh en ’s nachts uit de stad vertrokken. Ze waren gedemoraliseerd. Knox preekte tot hen uit Psalm 80: ‘HEERE, God van de legermachten, breng ons terug; doe Uw aangezicht lichten, dan zullen wij verlost worden.’ De luisteraars werden hierdoor opvallend versterkt. Een ander getuigenis komt van de student James Melville en is uit 1571, een jaar voor de dood van Knox: ‘Ik had het voorrecht dat John Knox naar St. Andrews kwam. Ik hoorde hem die zomer en de daaropvolgende winter over de profeet Daniël. Ik had mijn pen en mijn notitieboekje. In het begin was hij een half uur gematigd, maar toen hij bij de toepassing kwam, liet hij me beven en sidderen, zodat ik geen pen kon vasthouden.’ Hoe moeten we dit verklaren? Ongetwijfeld gedeeltelijk uit natuurlijke gaven. Toch kwam zijn autoriteit voort uit zijn overtuiging dat de Heilige Geest Zich aan de Woordverkondiging verbindt.

Vanuit die zekerheid kon hij juist op moeilijke momenten en in riskante omstandigheden het Woord krachtig brengen en was hij zegenrijk. In zijn eigen kernachtige woorden: ‘God gaf Zijn Heilige Geest in grote overvloed aan eenvoudige mensen.’

WOORDVERKONDIGING

Zo heeft John Knox vooral als prediker aanzienlijke betekenis gehad voor de hervorming in Schotland. Bij andere reformatoren lag dit overigens niet anders. De Reformatie was een beweging waarin de Woordverkondiging een centrale plaats innam en dankzij Gods Geest vrucht droeg.

Dr. R.W. de Koeijer is predikant van de hervormde wijkgemeente De Ark te Bilthoven.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen