Kiezen om te sterven

Wat verstaan we onder een begrafenisbijeenkomst of -dienst? En wat bedoelen we met euthanasie? Het is binnen de Protestantse Kerk al lang niet meer vanzelfsprekend dat de predikant bij iedere zieke uit zijn gemeente geroepen wordt. Evenmin dat hij de begrafenis van ieder kerklid leidt. Ook hier trekken secularisatie en ontkerkelijking hun sporen. Aan het ziekbed dat sterfbed wordt, kan de predikant geconfronteerd worden met gedachten en ideeën over de dood (en daarna) die hij beslist niet voor zijn rekening kan nemen. Hij zal zich gedrongen voelen die vanuit het Woord van God te corrigeren. Overbodig te zeggen dat hij niet met de botte bijl te werk gaat. Ook kunnen er wensen zijn ten aanzien van de begrafenis en de samenkomst die daaraan voorafgaat die hem een ongemakkelijk gevoel geven. Voortdurende bezinning op wat God vanuit de Bijbel zegt blijft nodig.

BEPALEND

Mag een strenge moraal wel altijd het laatste woord hebben? Kunnen traditie en ‘zo heb ik het altijd gedaan’ de doorslag geven? Bepalend is de vraag of ik bij een begrafenis voluit als dienaar van God, als ambassadeur van Christus kan functioneren en of het Woord de mond niet wordt gesnoerd. Het is kwalijk wanneer een predikant de ruimte heeft en het toch laat afweten. Je kunt muurvast zitten in het harnas van gewoonten en tradities, of omdat je je om andere redenen bezwaard voelt en daarom het beroep dat op je gedaan wordt afwijst. Je kunt om pastorale redenen wel eens tot aan en soms zelfs over de grenzen van je eigen principes moeten gaan. Wat te doen als een oude christin overlijdt en haar kinderen besluiten haar lichaam te cremeren en ik wel gevraagd wordt een stichtelijk woord te spreken? Deze dingen gebeuren in onze eeuw. Daarmee kom ik bij het punt van euthanasie. Ging de crematie van deze oude zuster nog tegen haar eigen wens in, in het geval van euthanasie voert de persoon in kwestie − naar we mogen aannemen − zelf de regie.

STERVENSHULP

Hulp bieden aan een stervende is een uiting van medemenselijkheid en op zijn minst een christenplicht. Wellicht is het nog zorgvuldiger om te spreken van stervensbegeleiding. Dat raakt vooral aan het pastoraat, aan de hulp die geboden wordt om de boodschap en het feit dat men weldra sterft innerlijk te verwerken − in de zin van aanvaarden, klaar te komen met het leven en de dood. Stervenshulp veronderstelt eerder handelingen die erop gericht zijn het stervensproces te verkorten. Hier valt het woord euthanasie. Het is van groot belang nu allereerst te komen tot een zo zuiver mogelijke omschrijving van wat we daaronder wensen te verstaan. Naar zijn grondvorm betekent het Griekse woordje euthanasie: een schone, zachte dood sterven. Volgens het woordenboek (‘Dikke Van Dale’) gaat het om levensbeëindigend handelen bij ongeneeslijke ziekte of ondraaglijk lijden, door een andere dan betrokkene, op diens verzoek, door het toedienen van middelen of door het nalaten van een behandeling. Ongetwijfeld is hiermee nog lang niet alles gezegd. Niet iedere ongeneeslijke ziekte is ondraaglijk. En lijden is een sterk subjectief begrip, dat niet meetbaar is. De hamvraag is of het ons geoorloofd is het stervensproces te versnellen, een beetje cru gezegd: de dood een handje te helpen? Waarom zouden we dat willen? Om mensonwaardig lijden te verkorten? Maar in dat geval dient de volgende vraag zich al weer aan: wat is mensonwaardig? Kan er ook projectie plaatsvinden vanuit de omstanders, door kinderen die het ‘lijden’ van een volkomen demente ouder als ondraaglijk ervaren?

OPSCHUIVEN

In het euthanasiedebat zijn de grenzen in de loop der jaren steeds verder opgeschoven. Euthanasie wordt inmiddels niet langer uitsluitend in verband gebracht met stervenden, maar ook met ongeneeslijk zieken, ernstig gehandicapte baby’s en zwaar psychisch lijden. Een vrouw met smetvrees wendde zich begin 2013 met een euthanasieverzoek tot de een jaar eerder opgerichte Stichting Levenseinde Kliniek (SLK) − en niet zonder succes. Inmiddels komt een derde van de verzoeken om levensbeëindiging bij de SLK van psychiatrische patiënten. Dit jaar werd het leven beëindigd van een fysiek gezonde man van 63 jaar. Hij had geen of nauwelijks echte sociale contacten, leefde om te werken en vond het welletjes geweest toen zijn pensioen in zicht kwam.

DOOD OP AFROEP

Er zijn in onze welvaartsmaatschappij veel ouderen die ‘klaar zijn’ met leven. Terecht merkt filosofieredacteur Peter Henk Steenhuis in Trouw (25-1-2014) op dat dit veel zegt over onze samenleving, waar eenzaamheid en levensmoeheid vooral veel ouderen parten speelt. Maar er is meer. Velen kampen met – om nu eens een echt eigentijds woord te gebruiken – zingevingproblemen. Er zijn geen perspectieven meer in het leven. Er is geen hoop, geen doorzicht, laat staan uitzicht. Een existentieel probleem. Maar ook dit: ouderen van nu wordt voortdurend verweten dat zij de samenleving handen vol geld kosten. Zij zouden een belangrijke oorzaak zijn van de explosieve kostenstijging in de gezondheidszorg. Zij leven parasitair. Ten koste van jongere generaties. Wie dan ook nog eens ziek, zwak en hulpbehoevend wordt, kan zich gaan voelen als het blok aan het been van anderen. Natuurlijk speelt hier ook de vraag hoe we anno 2014 aankijken tegen leven en dood. In NRC Handelsblad waarschuwde redacteur Sjoerd de Jong enige jaren terug (15-5-2012) terecht voor de sociale druk die op deze ouderen gelegd wordt om hun omgeving niet langer ‘tot last te zijn’. Bewijzen ze hun omgeving niet juist een dienst door uit het leven te stappen? Bovendien moeten rationele individuen toch over hun eigen lot kunnen beschikken, inclusief hun dood. Eveneens in NRC Handelsblad schreef columniste Margriet Oostveen (21-6-2013): ‘Mensen die niet meer in god en autoriteiten geloven, nemen overál de regie. (...) Wie “de regie” over zijn sterven wil houden, probeert in wezen de dood te snel af te zijn.’

KLEMMEN EN VOETANGELS

Gaat het over ‘actieve’ euthanasie, ‘een vrijwillig gekozen levenseinde’ dan zal een christen een afwijzende houding aannemen. Of interpreteren we het verbod op doden dan te absoluut? Kan ‘helpen om te sterven’ ook een liefdesdaad zijn? We kunnen er niet omheen: de grenzen vervagen op ethisch terrein, maar ook tussen actieve en passieve euthanasie. En hoe zit het met palliatieve sedatie? Er liggen nog vragen die nu niet aan de orde kunnen komen en ook vragen genoemde begrippen om verduidelijking. Feit is dat het medisch-technisch kunnen er een belangrijke oorzaak van is dat de gemiddelde leeftijd aanmerkelijk hoger ligt dan een eeuw geleden. Kwaadaardige ziekten als pokken, tyfus, tbc kunnen op tamelijk eenvoudige wijze bestreden worden. Maar iedere medaille heeft ook een keerzijde. Wanneer is het moment gekomen voor de arts om een behandeling te stoppen? En wie of wat bepaalt of een leven nog zinvol en menswaardig is? Moet het leven koste wat kost gerekt worden, zoals nog niet zo lang geleden gebeurde met Nelson Mandela?

VRAGEN

• Zijn er redenen voor een kerkenraad zich terug te trekken na het sterven van een gemeentelid?

• Wat is eigenlijk het doel van een begrafenistoespraak of -preek?

• Als actieve euthanasie een vorm van zelfdoding is, waarom blijven we dan wel betrokken na een geslaagde suïcide?

• Nu we de grenzen van de verzorgingsstaat bereikt hebben en de kaarten gezet worden op een participatiesamenleving kan het aantal verzoeken om euthanasie weleens drastisch toenemen.

• Zijn ziekte, aftakeling en eenzaamheid mensonwaardige gebeurtenissen?

Ds. J. Belder uit Dordrecht is emeritus predikant ( jbelder@kliksafe. nl).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen