Zelfbeschikkingsrecht

Aan de ene kant rust in de samenleving een taboe op sterven. We houden de dood op alle mogelijke en onmogelijke manieren ver van ons. De meeste mensen willen er niet aan herinnerd en bij bepaald worden dat we stérvelingen zijn.

OMARMING

Aan de andere kant is er sprake van omarming van de dood, aldus Sjoerd de Jong in NRC-Handelsblad (15-5-2012). En of hij gelijk heeft! We hebben sinds 2002 een euthanasiewet waarin het nodige geregeld is met het oog op vrijwillige levensbeëindiging. Ieder jaar in februari is er ‘de week van de euthanasie’, waarin de media breed aandacht geven aan de mogelijkheid van actieve levensbeëindiging. Dit jaar bracht de AVRO een documentaire waarin een demente man gevolgd werd. Na afloop kon wie daar behoefte aan had, bellen met de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie. En dan bestaat er ook nog de Levenseindekliniek (SLK), die in de korte periode van haar bestaan al duizenden verzoeken om levensbeëindiging ontving. De SLK is overigens niet een instelling waar mensen liggen te sterven, het is een organisatie met teams van ter zake kundigen die door heel het land heen mensen helpen te sterven binnen de kaders van de wet. Nu blijken de grenzen van die wet toch minder duidelijk dan de wetgever beoogde. Of zoekt de samenleving – zoals steeds – ook hier de hiaten in de wet op? De Levenseindekliniek werd al enkele malen op haar vingers getikt vanwege grensoverschrijdingen.

MEDIA

Inmiddels zijn er ook stemmen die pleiten voor het recht op euthanasie voor doodzieke wilsonbekwame kinderen voor wie dan ouders en artsen moeten beslissen. De media sprongen er gretig op in. Ouders van terminale jonge kinderen ‘zouden met de rug tegen de muur staan’, hoorde Willem Pekelder in Trouw (9-7-2014). Maar ‘zelden of nooit zie je bij de publieke omroep ouders die dat gevoel helemaal niet hebben of die wijzen op de mogelijkheid van palliatieve sedatie’. Zo sturen de media de publieke opinie.

GENADIGE DOOD?

Recent publiceerde de historicus Götz Aly een boek waarin hij uitvoerig ingaat op wat onder het nazibewind in Duitsland gebeurde met psychiatrische patiënten, chronisch zieken en ernstig gehandicapten, Die Belasteten. ‘Euthanasie’ 1939-1945, eine Gesellschaftsgeschichte. Het nationaalsocialisme was een ideologie met sterk sociaaldarwinistische trekken, waarin voor ‘onwaardig’ leven geen plaats was, aldus Arnold Heumakers in NRC-Handelsblad (13-12-2013). Je kunt naar mijn overtuiging ook spreken van terugvallen in onvervalst heidendom. De moord op wat ‘mensonwaardig lijden’ was, droeg in het Derde Rijk het eufemistische predicaat Aktion Gnadentod. Götz Aly doet omstandig uit de doeken hoe ‘zorgvuldig’ Aktion Gnadentod te werk ging. Er waren commissies en uitvoerige rapportages. Artsen zouden handelen in het belang van de ‘lijdenden’ én de samenleving. Door de nutzlose Esser de Gnadentod te laten sterven kwam meer tijd en geld beschikbaar om zieken te helpen die nog een reële kans op genezing hadden en niet te vergeten de vele slachtoffers van het oorlogsgeweld. Dit zogenaamde utiliteits- of nuttigheidsdenken is in 2014 dichterbij dan we doorgaans voor waar willen houden.

GEBOD

In Menswaardig sterven (Ambo, 1974) wordt door een van de scribenten de vraag opgeworpen of het verbod ‘Gij zult niet doden’ iedere vorm van doden verbiedt. Gaat het daar niet over doden uit haat, agressie en uit zucht naar macht? Doden dus tegen de wil van de gedode in? Kan doden op nadrukkelijk verzoek van een zieke niet juist een daad van naastenliefde en barmhartigheid zijn? Dit argument won in de achterliggende decennia steeds meer aan kracht. Ook in de kerken. Het klinkt in de gespreksnota Euthanasie en pastoraat van de Gereformeerde Kerken in Nederland uit 1984. Nadruk valt op een levendat ‘waard’ is geleefd te worden. Er wordt een lijn getrokken naar de bekende woorden van Christus dat de sabbat er is voor de mens en niet de mens voor de sabbat (Mark.2:23-28). Maar zetten we op deze wijze het gebod niet al te gemakkelijk naar onze hand? En heeft de geschiedenis van het Derde Rijk ons niet het nodige te zeggen in dezen? De gespreksnota brengt daartegenin dat het juist gaat om de bescherming van de mensen die ondraaglijk lijden. De huidige ontwikkelingen in het euthanasiedebat spreken inmiddels voor zich. In 1988 presenteerde de hervormde synode een visierapport dat sterk voortbouwt op de eerdere gereformeerde nota. Zondermeer te waarderen is in beide rapporten het pleidooi voor intens luisteren, zonder daarna te moraliseren en te bevoogden. Dat laat onverlet dat in het pastoraat het Woord uiteindelijk het laatste woord moet hebben. Maar hoeveel gezag heeft dat Woord nog?

ZAT VAN DAGEN

Wie het opneemt voor het recht om leven en dood in eigen hand te nemen, zal daar in de Schrift mijns inziens geen duidelijke, directe voorbeelden van vinden. Wanneer wij lezen dat Abraham (Gen.25:8), Izak (Gen.35:29), David (1 Kron.23:1; 29:28), Jojada (2 Kron.24:15) en Job (42:17) ‘zat van dagen’ waren (sèba jamim), betekent dat volgens de kanttekening op de Statenbijbel niet anders dan dat zij moe van hun arbeid en van deze wereld waren, verlangende naar de rust van het toekomende. Job was volgens dr. J.H. Kroeze in zijn bijbelcommentaar (COT) ‘tevreden met de lengte van zijn leven en begeerde niet meer’. Het woordje ‘zat’ kan aanleiding geven tot verkeerde associaties en de lezer op een verkeerd been zetten. Het grondwoord drukt een gevoelen van voldaanheid uit. Nergens in de Bijbel vinden wij ook maar enige opening om leven en dood in eigen hand te nemen. Het zogenaamde zelfbeschikkingsrecht hoort bij het autonome denken en de emancipatiegeest die al langere tijd heerst in Europa. Is met de hele euthanasiewetgeving en -regeling uiteindelijk niet het hek van de dam gehaald? Het rapport uit 1988, Euthanasie en pastoraat, acht het belangrijk dat wanneer pastor en gemeentelid verschillend denken over euthanasie de pastorale relatie daarmee niet ten einde hoeft te komen. Concreet: wanneer de dominee euthanasie afwijst, is dat geen reden om zijn gemeentelid in de steek te laten. ‘Een ethisch principe hoeft niet het einde te betekenen van de pastorale relatie.’ Me dunkt dat daarmee ook de vraag beantwoord is of een predikant tijdens een rouwsamenkomst het Woord van God nog wel kan en mag openen.

NOODKREET

Het rapport stelt verder dat de zielzorger de gedachte aan, de zinspeling op of het concrete besluit het leven te willen beëindigen, ‘in elk geval ernstig dient op te vatten’. Ik kan me niet voorstellen dat een herder met hart voor zijn schapen dat niet zou doen. Wie zal zeggen welke nood achter de stervenswens schuil gaat? Het is zaak om de communicatielijnen zo wijd als maar mogelijk is open te houden. ‘Nee’ zeggen tegen euthanasie houdt niet automatisch in dat we ook ‘nee’ zeggen tegen de mens die ernaar verlangt bevrijd te worden van een leven dat hem (of anderen?!) tot last is geworden.

Ds. J. Belder uit Dordrecht is emeritus predikant ( jbelder@kliksafe. nl).

HANDVATTEN

• Pastoraat is het helpen zoeken van een weg bij geloofs- en levensvragen.

• Pastoraat houdt zich verre van geestelijke dictatuur.

• Waarom verlangt iemand euthanasie? Zit in die vraag soms een heel andere vraag opgesloten?

• ‘Nee’ zeggen tegen euthanasie houdt niet in dat we ook ‘nee’ zeggen tegen ons zieke gemeentelid.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen