Vroom en gevoelig

Susanna von Klettenberg schreef bezielde vertogen over christelijke vriendschap en liederen die geheel doordrongen waren van de wondenmystiek van de hernhutters. Tijdgenoten waardeerden haar werk en prezen haar innemende en bescheiden persoonlijkheid, haar edele geest en de zeldzame zuiverheid van haar wezen. Voor het nageslacht is zij echter vooral bekend gebleven door de verbeelding van haar leven in Die Bekenntnisse einer schönen Seele, het zesde boek van Wilhelm Meisters Lehrjahre (1795-1796) van Goethe. Dit in prachtig Duits geschreven verhaal is een literair juweeltje.

GEVOELIG

Susanna Katharina von Klettenberg werd te Frankfurt geboren als dochter van een arts en raadsheer aan het keizerlijk hof. Al vroeg openbaarde zich haar gevoeligheid. Jaren later herinnerde zij zich tot in bijzonderheden hoe ze op achtjarige leeftijd een bloedspuwing kreeg en hoe op hetzelfde ogenblik haar ziel een en al gevoel en geheugen werd. De gerichtheid naar eigen innerlijk leven − wel te onderscheiden van narcisme of egocentrisme − vond dus al in de kinderziel, deze schatkamer vol herinneringen, haar oorsprong. Eenzelvig was zij echter niet. Zij nam deel aan het leven van de voorname kringen van Frankfurt − waar ze bij al die knappe en goedgeklede mannen niets anders dan liederlijkheid aantrof. Haar verloving (1743) met Johann Daniel Olenschlager (1711-1778), een ontwikkelde en beschaafde maar wereldsgezinde man, leek de weg te plaveien naar een leven waaruit alle geest en leven verbannen was.

PIËTISME

In haar innerlijk voltrok zich echter een ontwikkeling naar het Hallese piëtisme van Francke en de zijnen. Passend in deze afwending van de wereld, waarin ze met een zotskap had rondgelopen, verbrak ze haar verloving (1747). In deze jaren was de omgang met haar onzichtbare Vriend vertraagd en zoekend naar de oorzaak hiervan kwam ze tot de ontdekking dat de juiste gerichtheid van haar ziel door dwaze versnippering en het bezigzijn met onwaardige dingen werd verstoord. Ze besefte weer dat er hogere gevoelens bestonden en dat hierin schatten van troost voor leed zijn te vinden. Geleidelijk aan maakte zij zich echter los van dit piëtisme – waarvan het radicale bekeringssysteem tegengesteld was aan haar zacht gemoed − en voelde ze zich sterk aangetrokken tot de innige en christocentrische vroomheid van de hernhutters. Christus was haar als de voor haar Gekruisigde, aan Wie ze zich onvoorwaardelijk overgaf. Tot formele aansluiting bij de hernhutters kwam het echter niet. Daarvoor was haar geest te onafhankelijk. In de jaren 1768-1770 had zij veel contact met Goethe. Tussen haar en de ongeveer twintig jaar jongere Goethe, die later een van Duitslands grootste dichters en denkers zou worden en die in de beeldvorming voortleeft als het ideaaltype van de harmonische mens, was een intensieve geestelijke omgang, die voor beiden bijzonder belangrijk is geweest. In zijn Wahrheit und Dichtung (1811-1830) memoreert hij Susanna Katharina’s onberispelijke verschijning, haar hartelijk manier van optreden, haar harmonie en gemoedsrust. Dit alles ondanks haar longziekte, een ziekte die ze beschouwde als een onontkoombaar bestanddeel van haar tijdelijk aards bestaan. Haar dierbaarste gespreksonderwerp, zo memoreerde Goethe, was het zedelijk gevoel dat de zichzelf beschouwende mens kan ervaren. Met dit thema werden religieuze overwegingen op aansprekende en zelfs geniale wijze verbonden. Onvergetelijk was het Goethe haar op een avond in haar kamer in het licht van de ondergaande zon als een verheerlijkte verschijning te hebben gezien.

VROME DOOD

In 1774 kwam een einde aan haar aardse leven. Tot zijn geruststelling wist men Goethe te vertellen dat op een zalig leven een vrome dood was gevolgd en haar stralende stemming tot het einde toe onvertroebeld was gebleven.

Dr. O.W. Dubois uit Berkenwoude is historicus.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen