Eén lichaam

Deze Una Sancta Catholica et Apostolica Ecclesia vergadert Hij uit alle rassen, talen en volken. De katholiciteit is een bijbelse realiteit, complex en gelaagd, dat ons gedurende ons hele leven in spanning houdt. Wij leren het te geloven. Wij belijden met Nicea: ‘Ik geloof één heilige algemene en apostolische kerk’. Leren wij er ook naar te handelen?

VERBONDEN

‘De kerk van Christus heeft geleefd en zij zal leven zolang Christus zal heersen aan de rechterhand van Zijn Vader. Door Zijn hand wordt zij staande gehouden, door Zijn bescherming verdedigd, door Zijn kracht gesterkt.’ Niets gaat boven deze bijbelse eenvoud van de Institutie van Calvijn. In één compacte volzin belijdt hij de eenheid en katholiciteit van de kerk. ‘Tenzij wij namelijk onder Christus ons Hoofd verenigd en verbonden zijn met alle overige leden, blijft er voor ons geen enkele hoop op de toekomstige erfenis. Daarom wordt de kerk katholiek en universeel genoemd, want als er twee of drie [kerken] te vinden zouden zijn, zou Christus aan stukken gescheurd worden en dat is onmogelijk. De gelovigen zijn allen zo in Christus verbonden, dat zij van één Hoofd afhankelijk zijn en dat zij zo tot één lichaam samengroeien en onderling zo aan elkaar gehecht als leden van hetzelfde lichaam, waarlijk tot één gemaakt, die door één geloof, één hoop, één liefde, en door dezelfde Geest van God leven.’ ‘Overal waar Gods Woord recht verkondigd en gehoord wordt, waar de sacramenten naar hun inzetting door Christus bediend worden, dat daar de Kerk Gods is, kan op geen enkele wijze betwijfeld worden.’

KATHOLIEK

Het is verbazingwekkend hoe Calvijn – op 26-jarige leeftijd – de Schrift vertolkt met nadruk op de katholiciteit. Dat is de volheid van de kerk als het Lichaam van Christus ‘opdat gij vervuld wordt tot al de volheid Gods’ (Ef.3:19). Katholiek is niet slechts algemeen. Dat is veel te vlak. Het is inhoudelijk, allesomvattend, het is heel de volheid Gods, die Hem behaagt in Christus door de Heilige Geest aan Zijn Lichaam te geven. De katholiciteit is ook heilig. Dat is van God uit gezien. In deze bedeling komt de kerk nooit uit boven het tegelijk zondaar en gerechtvaardigd zijn.

GEEN AFSCHEIDING

Wij dienen ons goed bewust te zijn dat de Reformatie geen nieuwe kerk en geen afscheiding is van de Roomse Kerk. De Roomse Kerk is pas ontstaan op het concilie van Trente van 1545-1563, waar de Reformatie is vervloekt. De reformatoren zijn geen scheurmakers geweest. Rome heeft zich afgescheiden van de katholieke kerk, omdat het pausdom zich niet aan de Schrift wilde onderwerpen. Luther en Calvijn hebben eraan geleden dat de hervorming door het pausdom werd afgewezen. Elke geografische en lokale opvatting van de katholiciteit is daarmee bij de wortel afgesneden. ‘Roomskatholiek’ is een contradictio in terminis. Aan de plaats Rome gebonden en onderworpen aan het pausdom kan deze kerk nooit werkelijk katholiek zijn. Het is een onbijbelse en onevangelische aanmatiging.

DE BERNER DISPUTATIE

In Artikel 1-3 van de Berner Disputatie (1528) wordt kort en krachtig beleden: ‘De heilige christelijke kerk, wier enig Hoofd Christus is, is uit het Woord Gods geboren. Daarin blijft zij, en zij hoort niet de stem van een vreemde.’ ‘Alle inzettingen van mensen binden ons niet, tenzij die in Gods Woord gegrond en geworteld zijn.’ ‘Christus is onze enige wijsheid, gerechtigheid, verlossing en betaling voor de zonden der wereld. Daarom, wie een andere verdienste van de zaligheid en voldoening voor de zonde belijden, verloochent Christus.’ Hierin ademt dezelfde Geest als in het optreden van Luther en Calvijn. Het ging om de hervorming van de verworden kerk, om een terugkeer tot de Schrift en tot de meer zuivere Oude Kerk. Overigens: de hervormers hebben zich niet beroepen op de oudheid, maar op de Heilige Schrift, en dit is een wezenlijk verschil. Het gaat immers niet om de oudheid, maar om de waarheid. Calvijn belijdt van zichzelf voor Gods aangezicht: ‘Want ik was mij zeer goed bewust, hoezeer ik hartstochtelijk ijverde om Uw kerk te verenigen, Uw waarheid alleen was het bindend cement van haar eendracht.’

KARDINAAL SADOLETO

Calvijn heeft het verwijt van scheurmakerij en nieuwlichterij van kardinaal Sadoleto in zijn beroemde antwoord meesterlijk weerlegd: ‘Wanneer gij zegt, dat kerk is, wat in het hele verleden en ook vandaag op de gehele aarde, in Christus één en overeenstemmend is, overal en altijd door één Geest van Christus geleid is, waar blijft het Woord des Heeren, dat zo duidelijke kenteken, dat de Heer zelf, wanneer Hij over de kerk spreekt, ons altijd weer op het hart drukt? Want omdat Hij voorzag, hoe gevaarlijk het zou worden zonder het Woord zich op de Geest te beroemen, daarom heeft Hij altijd weer met nadruk gezegd, dat de kerk door de Heilige Geest geleid wordt. Maar Hij heeft deze leiding, opdat die niet voor iets onzekers en onbestendigs gehouden zou worden, aan het Woord gebonden. Om deze reden verklaart Christus, dat zij uit God zijn, die Gods Woord horen, die Zijn schapen zijn, die Zijn stem als van die van hun Herder kennen, echter elke andere als die van een vreemde verwerpen (Joh.10: 27). Ten slotte, waarom wordt de prediking van het Evangelie zo vaak uitdrukkelijk het koninkrijk Gods genoemd, omdat het de scepter is waarmee de hemelse Koning Zijn volk regeert.’

ALLE LANDEN

Toen Calvijn jong van jaren in openbaarheid trad, waren de dreigende scheuren en barsten in de kerk al zichtbaar. Zijn optreden is van meet af aan in de meest wezenlijke en diepe zin oecumenisch en katholiek. Het ging om de hervorming van de totale kerk in alle landen, om de vrijheid van het Woord, dat niet gebonden is. Calvijn weet de bijbelse leerpunten helder en krachtig samen te vatten. Wanneer Rome en Madrid, Henri II in Frankrijk en Karel V in Duitsland alle krachten samenballen om de hervorming in bloed te smoren, maakt God door Zijn Heilige Geest Genève tot een centrum van geestkracht en standvastigheid.

MARNIX

Calvijns invloed op Marnix van St. Aldegonde is onmiskenbaar. Marnix zei: ‘om al de gemeenten van de Nederlanden tot één lichaam in te lijven, opdat zij met gelijke voet naar de opbouwing van Gods Kerk trachten, moet men toezien dat het veel nuttiger zou zijn, dat alle gemeenten en landschappen, zijnde met een algemeen verdrag met elkaar samen gevoegd, raad vinden om een algemene en eenparige handreiking te doen.’ Zo zien wij dat uit geestelijke en praktische motieven tegelijk de gedachte aan de vestiging van één Nederlandse Hervormde Kerk geboren wordt. ‘Eén lichaam’, dit is de bijbelse grondlijn van oecumene en katholiciteit.

TOLERANTIE

Met grote wijsheid heeft Marnix zich samen met Oranje ingezet voor de vrijheid van godsdienst en geweten. In tolerantie waren zij beiden hun tijd vooruit. Niet alles werd in detail geregeld. De ‘middelmatige’ dingen, zoals de liturgie, liet men over aan het beleid van de afzonderlijke gemeenten. Ook dit is in de lijn van Calvijn. De deur naar de lutheranen stond open ondanks de onverzoenlijkheid van lutherse kant. Men zocht aansluiting met de Waalse kerken, met de hervormden in Frankrijk. Oranje zag als staatsman het politieke belang en hij stelde zich tolerant op ten opzichte de doopsgezinden. Bij Calvijn kennen wij deze opening naar de dopers. Hij was als enige reformator in staat de dopers te winnen. In Straatsburg en Genève zijn geen dopers omgebracht, wel elders. Ook ons land telde vele martelaren onder de doopsgezinden.

MOEDER

Met zijn geweldige boodschap treedt Calvijn op als een verbi divini minister werkend, biddend, strijdend dat alle knie zich zal buigen voor Hem die het enige Hoofd van Zijn kerk, van Zijn lichaam is, en de enige Heer der wereld. Hij geloofde dat God bij machte is om de hele kerk te reformeren en terug te brengen tot haar fundament, tot de enige Hoeksteen Christus. Zo spreekt hij op een tere en eerbiedige wijze over het geheim van de kerk vanaf de kansel te Genève: ‘Het is een zeer hoge eer, die God aan Zijn kerk bewijst, wanneer Hij zegt dat zij de moeder van alle gelovigen is, en ook Paulus spreekt evenzo op een andere plaats dat zij is als een pilaar om de waarheid van God in deze wereld te handhaven. Niet dat zij nodig heeft om. gesteund te worden door ons, die geneigd zijn tot lichtzinnigheid en onstandvastigheid, die van nature slechts leugenachtig zijn. Welke vastheid zal men er vinden, om te zeggen dat de waarheid van God zou steunen op mensen? Maar temeer naar Zijn oneindige goedheid wil Hij, dat Zijn Woord hier beneden gepredikt wordt en heeft Hij de opdracht gegeven aan hen die Hij roept. En het is om die reden dat de kerk de moeder van allen genoemd wordt, want wij hebben God alleen tot Vader, zoals onze Heere Jezus Christus het ons toont, zowel in betrekking tot het lichaam als tot de Geest. Maar God is onze geestelijke Vader, en Hij heeft daarbij geen ‘compagnons’. Zo is het dat Hij ons verwekt tot de hoop van het eeuwige leven, dan geschiedt dat door middel van Zijn kerk, waarin Hij dit onvergankelijk zaad gelegd heeft, zoals Hij gezegd heeft door Zijn profeet Jesaja: ‘Mijn Woord zal in uw mond zijn en zal blijven van geslacht tot geslacht van uw kinderen en van hen die uit uw geslacht zullen voortkomen.’’

ACTUEEL

Calvijns prediking is vandaag ten volle actueel. Hij ziet dat het lichaam van de kerk met verstrooide ledematen verscheurd neerligt en hij verklaart aan de anglicanen zich bereid indien men hem nodig heeft om tien oceanen over te steken om maar iets voor de eenheid van de kerk te doen. Overbodig te zeggen dat oecumenisch streven voor Calvijn nooit betekende: verdoezeling van de waarheid. Integendeel, de oecumene en de katholiciteit zijn ten nauwste verbonden met de confessie. Confessio en doctrina zijn bij Calvijn geen starre begrippen. Het gaat om de ‘levensleer’ die de kerk belijdt op grond van de Heilige Schrift en dat is haar ‘levensader’. Wat is de betekenis voor ons vandaag? Oecumene betekent niet: een groep van gelijkgezinden. Niet wij verkiezen, God verkiest. Wij worden geroepen om aan één tafel plaats te nemen met iemand die wij niet uitkiezen, maar die voor ons een broeder is voor wie Christus gestorven is.

BESCHAMEND

Bij ons blijft de vraag haken: hoe is het mogelijk dat juist in het gereformeerd protestantisme de splijtzwam zo welig tiert? Dat is diep beschamend. Als wij, die volgelingen van Calvijn willen zijn, ons spiegelen aan onze zestiendeeeuwse vaderen, dan hebben wij alle reden om ons te verootmoedigen. We mogen ons er niet vanaf maken met: ‘Het is altijd zo geweest.’ Augustinus streed tegen de donatisten die kwantitatief verre in de meerderheid waren. Hij deed het waardig en lankmoedig (Mat.13: 30). Met Paulus roept hij op de eenheid van de Geest vast te houden door de band van de vrede. Vinculum betekent band, ook een boei. Wij zijn eraan vastgeklonken. Wij kunnen er ons niet van losmaken.

ROEPING

Wij zijn geroepen tot eenheid en volheid. Dat is geen bezigheid met idealen of luchtspiegelingen. ‘Opdat zij allen één zijn’, is het diepe woord uit het Hogepriesterlijk gebed (Joh.17:21). Daar is het apostolaat mee gemoeid, de missionaire taak van de kerk in de wereld vandaag. Katholiciteit heeft niet alleen te maken met confessio en doctrina. Terecht verbindt dr. W. van ’t Spijker in zijn boek Eenheid in verscheidenheid de katholiciteit met pietas. Pietas is het hart van de volheid Gods, waar Paulus om bidt in Efeze 3. Pietas is innerlijk én uiterlijk, tot in de praxis pietatis, de kerkelijke praktijk in belijdenis en prediking voor Gods aangezicht.

HERVORMD WORDEN

De mensen in de zestiende eeuw werden geraakt en getroost. De Reformatie heeft eeuwen lang mensen vertrouwen en helderheid in hart en leven gegeven, zodat zij wisten hoe te leven en te sterven. Zij werden tot verantwoordelijkheid, mondigheid en initiatieven opgeroepen. Zij leerden de Bijbel te lezen en te verstaan, en konden met de Bijbel in de hand tot een zelfstandig oordeel komen. De Reformatie was de belangrijkste creatieve beweging in de geschiedenis van West-Europa. Het blijft een opdracht tot gerechtigheid en vrijheid, tot gemeenschap, die de Koning der kerk ons oplegt. Wij zijn reformandi omdat we reformati zijn, dat wil zeggen: omdat wij hervormd zijn, moeten we hervormd worden. We zijn geen hoorders alleen, maar ook daders. Calvijn leert ons: ‘De liefde moet onder ons gezag hebben, en anders zal er slechts wanorde zijn. Als er een aanzien is, die alle maat te boven gaat, dan is die helemaal niet natuurlijk, echter veeleer afschuwelijk… De Zoon van God wil niet dat wij Hem enige beloning toebrengen, hoe wij het ook kunnen. Hij heeft die niet nodig, wel wil Hij verheerlijkt worden. Hij is immers als het hoofd van het menselijke lichaam, en als de wortel in de boom. Daarvandaan (namelijk van Hem) komt alle kracht en substantie ons toe.’

LIEFDE

De grootmaking en aanbidding van God onze Vader en van Zijn Zoon, onze Heere Jezus Christus, in ons midden behoort ten nauwste samen te gaan met de onderlinge broederlijke liefde in woord en daad. Dat is de liefde waarmee de Heilige Geest ons vervult.

Dr. W. Balke uit Den Haag is emeritus hoogleraar geschiedenis van het calvinisme.

450 jaar na het overlijden van Calvijn aandacht voor zijn persoon en werk. Volgende keer het slot: Calvijn en de wetenschap.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen