Denken over levenseinde

Iedereen wordt geboren, iedereen sterft. Te midden van alle veranderingen en onzekerheid in onze maatschappij kunnen we daar zeker van zijn. Ouderen zouden bij leven en welzijn moeten nadenken en praten over hun levenseinde en het sterven. In de praktijk blijkt dat ouderen dat gesprek vaak voor zich uitschuiven. Dat is niet verwonderlijk. Het is niet gemakkelijk erover te beginnen, want het raakt vele emoties. Maar als mensen ziek worden en er dan pas over gaan nadenken, zijn ze eigenlijk al te laat.

ZIEKER

Vorig jaar lanceerden de samenwerkende ouderenorganisaties het Keurmerk Seniorvriendelijk Ziekenhuis. Alle ziekenhuizen in Nederland zijn onderzocht in hoeverre ze rekening houden met specifieke kenmerken van ouderen, die de grootste groep patiënten vormen. Daarbij gaat het met name om de vraag of er aandacht is voor de persoon van de oudere patiënt, voor de invloed van meerdere kwalen op elkaar en voor zijn of haar positie in het leven. Uit het onderzoek is me bijgebleven dat ouderen het ziekenhuis doorgaans zieker uitkomen dan ze erin gaan. Meestal lijden ze aan meerdere kwalen en als ze de drempel van het ziekenhuis overgaan, is dat vaak het begin van de laatste levensfase, waarin de gezondheid steeds verder afneemt.

MISVATTING

Wie het ziekenhuis binnenkomt, krijgt direct allerlei standaardvragen, bijvoorbeeld of er gereanimeerd moet worden. Als ouderen daar nog nooit over nagedacht en gesproken hebben, worden ze erdoor overvallen. Dat is een nare ervaring als je zo kwetsbaar bent. Christenen denken soms dat ze niet over het levenseinde hoeven na te denken, omdat ze toch tegen euthanasie zijn. Maar dat is een misvatting. De medische techniek is zo ver ontwikkeld dat aandoeningen die twee decennia geleden nog dodelijk waren, nu chronische ziekten zijn geworden. En die ontwikkeling zet door. Wie niet zelf beslist over welke behandelingen hij of zij wil ondergaan, laat in feite de arts beslissen. ‘Mijn leven is in Gods hand’ wordt in de praktijk een vrijbrief voor artsen: ‘Beslist u maar hoe het verder moet.’ Artsen zijn vooral opgeleid om aandoeningen en zieke organen te behandelen. Ze kijken soms nog te weinig naar de patiënt in zijn of haar geheel. Het ligt dan ook voor de hand dat in ziekenhuizen vaak nog voor behandelingen wordt gekozen, waar de meeste patiënten in de laatste fase van hun leven het liefst thuis zijn, bij hun naasten. Natuurlijk is er ook in de medische wetenschap van alles gaande. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het enthousiasme van ziekenhuizen en zorgverzekeraars om mee te werken aan het eerdergenoemde keurmerk. Het blijkt ook uit de steeds verdergaande ontwikkeling van de palliatieve zorg (de zorg die lijden verlicht als genezing medisch gezien niet meer mogelijk is) en uit de aandacht voor de kwaliteit van leven in de zorg. Die kwaliteit van leven is niet afhankelijk van iemands aandoening of levensverwachting, laat staan van leeftijd. Het blijkt ook uit de studie Overbehandelen (2013) van Theo Boer, Maarten Verkerk en Dirk Jan Bakker. Op basis van 28 praktijkvoorbeelden stellen zij dat overbehandeling van kwetsbare ouderen eenvoudig kan worden voorkomen of teruggedrongen.

GESPREK

Ik wil nadrukkelijk pleiten voor het gesprek over waardig oud worden. Ouderen moeten daarvoor bij zichzelf te rade gaan. Maar wie ze zijn en wat ze vinden komt het best tot uiting en ontwikkeling in de ontmoeting met anderen. Zo worden wij als mens aan elkaar gegeven. Daarom ontwikkelt bijvoorbeeld de PCOB materialen om dat gesprek mogelijk te maken, zowel praktisch (wat moet er geregeld worden?) als inhoudelijk (hoe sta ik in het leven?). Want wie het gesprek over waardig oud worden aan durft te gaan, merkt al snel dat het niet alleen over de laatste levensfase gaat, maar over hoe hij of zij nu leeft. Het gaat over wat goed leven is, wat de moeite waard is om tijd en aandacht aan te besteden, juist omdat het leven eindig is en dus dit moment bijzonder. Het is essentieel om bij het gesprek over leven, oud worden en sterven christelijke invalshoeken aan te bieden. Niet om te vertellen hoe het moet, maar omdat die in het publieke debat nogal eens vergeten worden. De Bijbel houdt ons immers voor dat onze waardigheid niet afhangt van onze prestaties, maar van het feit dat we bestaan, hoe jong of oud, krachtig of kwetsbaar we ook zijn.

RUIMTE

Vóór mijn functie bij de PCOB werkte ik lang in de ontwikkelingssamenwerking. Ik herinner me van mijn vele reizen naar Afrika en Azië hoezeer ik vaak getroffen was door de enorme drive van mensen daar om te leven en te overleven, maar ook door de ruimte die aan zieken of ouderen gegeven werd om te sterven. In veel culturen wordt de dood gezien als zowel verdrietig als natuurlijk. De dood hoort erbij. In onze westerse cultuur doen we of sterven er eigenlijk niet bij hoort. Alsof de dood betekent dat je verliest, of dat het levenseinde alleen een medische kwestie is. Juist christenen hebben daarin een ander perspectief op leven en dood, namelijk dat het met onze dood niet afgelopen is. Als gelovige christenen mogen we er op vertrouwen dat we in leven én in sterven in Gods hand zijn. Dat perspectief maakt het aardse leven in al zijn moeiten en pijn het leven waard. Wij kunnen dat perspectief inbrengen in een cultuur waarin meer mensen dan ooit oud worden.

PASTORAAT

Dat wij kunnen leven in geloof, hoop en liefde is een bevrijdende boodschap, die ons lucht kan geven om in vertrouwen te leven en te sterven. Dat heeft alles te maken met kwesties die buiten het medische liggen: het aanvaarden van onze sterfelijkheid, het waarderen en goed gebruiken van de tijd die ons gegeven is. Ik zou daarom graag zien dat predikanten, geestelijke verzorgers en vrijwilligers in het pastoraat (ouderlingen) dit thema oppakken. Niet om opnieuw te praten over wat er wel en niet mag, maar over de manier waarop wij in het geloof kunnen groeien aan onze sterfelijkheid.

Els Hekstra is directeur van de ouderenorganisatie PCOB te Zwolle.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen