Zorgzame gemeente

Sinds de koning in zijn voorlaatste troonrede stelde dat ‘de verzorgingsstaat langzaam maar zeker verandert in een participatiesamenleving’, is dat woord in rap tempo ingeburgerd. In de komende jaren, te beginnen in 2015 met de invoering van de Participatiewet en de nieuwe Wet maatschappelijke ondersteuning (WMO), zullen we na het woord ook vertrouwd raken met de praktijk. Belangrijk in de participatiegedachte is dat bestaande netwerken van burgers met een zorgvraag meer dan voorheen worden ingeschakeld. Het is vooral in dat kader dat we de interesse voor de bijdrage van kerken en diaconieën aan de participatiesamenleving moeten verstaan. Kerken worden niet zozeer geacht zorgaanbieder te worden, maar wel wordt de (bestaande) zorgfunctie van kerken nadrukkelijk onderkend en ingeschakeld. Een kerkelijke gemeente bestaat immers – van de buitenkant gezien – uit een netwerk van mensen die onderling op elkaar betrokken zijn. Die betrokkenheid uit zich in pastorale en onderlinge bezoeken, in de ontmoeting in en na kerkdiensten en kerkelijke activiteiten door de week, en ook in praktische hand- en spandiensten. Op deze zorgfunctie zal meer dan voorheen een beroep worden gedaan wanneer iemand die onderdeel uitmaakt van een kerkelijk netwerk zich met een zorgvraag wendt tot het lokale WMO-loket.

DIACONALE ROEPING

Tegelijkertijd omvat de bezinning op ‘kerk-zijn in een participatiesamenleving’ meer dan alleen het erkennen en benutten van het bestaande onderlinge netwerk. De verandering in de organisatie van zorg en welzijn bepaalt kerken en diaconieën bij de vraag welke rol zij kunnen en willen spelen in de samenleving. Waaruit bestaat, in onze huidige context, de diaconale roeping van kerk en gemeenten? Het is goed dat die vraag weer op de agenda staat, maar daarmee is het antwoord nog niet gegeven. Volgens sommigen biedt de participatiesamenleving de kerken de uitgelezen kans om zorgzaam aanwezig te zijn. Daarmee wordt iets herwonnen van de maatschappelijke relevantie die de kerken in de twintigste eeuw aan de verzorgingsstaat zouden zijn kwijtgeraakt. ‘De kerk staat klaar!’, aldus de sprekende titel van een symposium dat onlangs in Veenendaal over dit thema werd georganiseerd. Voor wat betreft de ouderenzorg is dat echter maar de vraag. De zorg voor ouderen is in de twintigste eeuw niet zonder reden geprofessionaliseerd. De vroegere diaconale ouderenzorg was niet Drs. J.A. de Waal uit Den Haag werkt aan een proefschrift over protestants diaconaat in de context van vergrijzing en is pastoraal medewerker in de protestantse gemeente De Open Hof in Oud-Beijerland. bepaald ‘zorg op maat’ en evenmin ‘vraaggestuurd’ of gericht op ‘regiebehoud’ van ouderen, om enkele steekwoorden uit het hedendaagse zorgjargon te noemen. Dit laat uiteraard onverlet dat de kerken en diaconieën in de toenmalige maatschappelijke context hun diaconale roeping ter harte namen. Maar denken in termen van ‘terugkeer’ of ‘herstel’ helpt ons niet verder.

VERGRIJZING

Te meer daar niet alleen onze opvattingen over goede ouderenzorg zijn veranderd – ook de kerken zelf zijn niet meer de forse sociaalmaatschappelijke spelers van weleer. Door ontkerkelijking en krimp is hun draagkracht in mensen en middelen drastisch afgenomen. In het proces van veroudering of ‘vergrijzing’ lopen de kerken bovendien voor op de samenleving. Nu is het van groot belang om die laatste verandering niet uitsluitend als een verzwakking of achteruitgang te typeren. Dat verdienen de oudere gemeenteleden niet, die gemiddeld genomen zeer trouw zijn (het meeste kerkenwerk wordt gedragen door oudere schouders) en over veel talenten beschikken. Maar het verstaan en beantwoorden van de diaconale roeping in de context van de participatiesamenleving begint wel met een blik in de spiegel. Er is, juist in een tijd van ‘kantelingen’ en ‘transities’ in de zorg (met alle onzekerheden van dien), geen behoefte aan een kerk die zich sterker, groter en zorgzamer voordoet dan ook daadwerkelijk kan worden waargemaakt. Een zorgzame kerk is daarom een eerlijke kerk die zijn mogelijkheden in de participatiesamenleving niet overschat.

PRAKTIJK

Het tegendeel is ook waar: die mogelijkheden moeten evenmin worden onderschat. Kerken en diaconieën bogen niet alleen op een rijke traditie van (ouderen) zorg, zij beschikken ook in het heden over een breed scala aan ‘zorgzame’ activiteiten die met liefde, trouw en inspiratie uit de bronnen van geloof en traditie worden georganiseerd. Ik noemde al het bezoekwerk, maar hetzelfde geldt voor diaconale vakantieweken, voor gesprekskringen en ontmoetingsochtenden, voor vakantiegroet- en kaartenacties, voor assistentie bij het invullen van formulieren, voor contact met instanties en huishoudelijke klusjes, voor incidentele diaconale ondersteuning, voor de wekelijkse vervoersdienst naar de kerkdienst en een jaarlijks uitstapje en zo is er meer te noemen.

BEZINNING

Is dit kerkelijke ouderenzorg anno 2014? Deels wel, omdat dit in de gemiddelde kerkelijke gemeente voor (en door) ouderen wordt georganiseerd. Tegelijkertijd is het waar dat er in de afgelopen jaren in veel gemeenten een bezinningsproces op gang is gekomen: enerzijds over de invulling en wenselijkheid van bestaande activiteiten, anderzijds over de mogelijkheid om het aanbod uit te breiden en te openen voor ouderen buiten het kerkelijke netwerk. Die bezinning ging aan de participatie samenleving vooraf en komt voort uit een bezorgdheid die diaconaal van aard is: doen wij recht aan onze ouderen? Hoe wenselijk zijn de leeftijdscategorieën die wij in het gemeentewerk hanteren eigenlijk nog? Maar ook: zouden wij niet actiever op zoek moeten gaan naar oude ouderen in onze wijk en in de buurt van het kerkgebouw, die de (relatieve) luxe van een kerkelijk netwerk ontberen? Kunnen we ons kerkgebouw daartoe doordeweeks niet openstellen? Hebben wij immers niet ook een verantwoordelijkheid voor ouderen die (door een gebrek aan ‘zelfredzaamheid’, het ontbreken van een persoonlijk netwerk of gewoon door eigen toedoen) in een sociaal isolement verkeren en zich nochtans binnen ons bereik bevinden?

LOKALE SAMENWERKING

Hoe deze bezinning uitpakt en vertaald wordt naar de kerkelijke ouderenzorg van morgen zal blijken. Er is geen blauwdruk beschikbaar en dat geldt niet alleen voor de kerken: zo de participatiesamenleving iets is (of wordt), dan is zij lokaal. Burgerlijke gemeenten zijn, in een verbindende en faciliterende rol, het belangrijkste aanspreekpunt geworden voor kerken die hun activiteiten willen openstellen voor ouderen buiten het kerkelijke netwerk en daartoe lokale samenwerking zoeken.Maar ook om, indien nodig, de vinger aan de pols te houden en op basis van eigen ervaringen en observaties knelpunten te noemen: ook dat behoort tot de diaconale roeping in onze tijd en context.

MANTELZORG

Eén van de meest praktische en uitdagende vormen van ouderenzorg in de participatiesamenleving is en blijft de mantelzorg. Het is de bedoeling dat mantelzorgers vanaf 2015 beter ondersteund en begeleid worden door burgerlijke gemeenten en zorgprofessionals. Wanneer wij als kerkelijke gemeenten er nu in slagen om daadwerkelijk een ‘inclusieve gemeenschap’ te vormen waarin mantelzorgers worden gezien, gesteund, gewaardeerd en af en toe vrij kunnen nemen (respijtzorg), dan komt dat de mantelzorgers en de mensen die aan hun zorg zijn toevertrouwd ten goede. Ook heeft het een positieve uitstraling naar de (lokale) samenleving. Bescheiden, eerlijk, kritisch en dienstbaar – het zijn onmisbare bouwstenen voor kerkelijke ouderenzorg anno nu.

Drs. J.A. de Waal uit Den Haag werkt aan een proefschrift over protestants diaconaat in de context van vergrijzing en is pastoraal medewerker in de protestantse gemeente De Open Hof in Oud-Beijerland.

AMSTERDAM

Wie 70-plus is en hoort bij de Amsterdamse Noorderkerk mag driemaal per jaar bezoek verwachten: van de predikant, de pastoraal werker en een ouderling. Komt er ziekte of zorg, dan volgt er vaker bezoek. De Noorderkerkgemeente doet niet aan ouderenmiddagen. Wel is er mede voor ouderen – maar niet uitsluitend voor hen − een leerhuis overdag en een High Tea voor (oudere) dames in de wijk rond de Noorderkerk, wat een missionaire activiteit heet te zijn.

UDDEL

In Uddel krijgen 70-plussers rond hun verjaardag bezoek van de wijkouderling. Vanaf 75 jaar neemt de predikant deze taak over. Daarnaast blijft de wijkouderling de 75-plussers regelmatig bezoeken. Verder is er in het winterseizoen eenmaal per maand de ouderencontactmiddag met een meditatief en een informatief gedeelte. Tijdens hoogtijden zoals Kerst en Pasen wordt deze middag uitgebreid met een maaltijd. De plaatselijke kerken en de diverse hulpdiensten werken in Uddel samen op het gebied van de zorg voor ouderen. Hierbij zijn vooral de predikant en de diaconie betrokken.

MIDDELHARNIS

In hervormd Middelharnis proberen de predikant en ouderlingen gemeenteleden van 80 jaar of ouder na hun verjaardag te bezoeken. Eens per maand is er een contactmiddag voor de 55-plusser en rond Kerst een maaltijd. De diaconie organiseert rond die tijd een maaltijd voor de oudere gemeenteleden, waarbij met nadruk randkerkelijken worden uitgenodigd. Een diaconale hulpdienst regelt zo nodig vervoer naar een gemeentelid dat in een ziekenhuis in Rotterdam of Den Haag is opgenomen. Jongeren uit de gemeente helpen bij toerbeurt in een verzorgingshuis om de oudere bewoners naar de diensten te brengen.

PUTTEN

Hervormd Putten telt relatief veel ouderen, mede door de aanwezigheid van twee verzorgingshuizen en veel appartementen voor ouderen in het dorp. Gemeenteleden mogen vanaf hun 70e levensjaar jaarlijks huisbezoek van hun wijkouderling verwachten. Als er reden voor is gebeurt dat vaker. De ouderen in woonzorgcentra ontvangen pastorale zorg van een daarvoor aangestelde ouderling. De wijkpredikanten en/of de bijstand in het pastoraat bezoeken alle 80-plussers. Een groep vrouwen legt bovendien bezoeken af in geval van eenzaamheid, aan huis gebonden zijn of bijzondere zorgen. Voor 60-plussers belegt een commissie elke vijf weken een bijeenkomst, vaak met een meditatie en een centraal thema.

HARDINXVELD-GIESSENDAM

Voor ouderen en alleenstaanden in Hardinxveld- Giessendam organiseert de diaconie in het winterseizoen zevenmaal een ontmoetingsavond. Er een groepje bezoekdames beschikbaar, waarbij er voor elke wijkgemeente een coördinator is. Ook is er een vrijwillige hulpdienst, die bij acute problemen een tijdelijke oplossing probeert te vinden − niet alleen voor ouderen en niet alleen voor eigen gemeenteleden. Naast het pastorale bezoek, dat bij de ouderen vaak wat frequenter is (en niet altijd door de predikant), krijgen ouderen vanaf 75 jaar elke vijf jaar ‘kroonjaarbezoek’ en komt een diaken op bezoek met een attentie.

BERGAMBACHT

In de hervormde gemeente van Bergambacht bezoekt de predikant jaarlijks ouderen boven de 80 jaar. Ook de wijkouderling zoekt hen op en daarnaast is er een speciale bezoekbroeder voor de bejaarden. Een diaconale werkgroep organiseert ouderenbezoekwerk door bezoekdames. Ouderen in Bergambacht kunnen terecht bij een actieve PCOB-afdeling, die maandelijks bijeenkomt. Twee van deze bijeenkomsten worden gezamenlijk georganiseerd met de hervormde diaconie. Ook organiseert de diaconie een kerstmiddag voor ouderen. In de twee verzorgingstehuizen worden kerktelefoonuitzendingen verzorgd via beeld en geluid. Maandelijks is er een zanguurtje en in één tehuis ook een bijbelkring, georganiseerd door de hervormde gemeente. In één verzorgingstehuis worden avondmaalsdiensten gehouden. In het andere elke veertien dagen op zaterdag een weeksluiting.

ZWIJNDRECHT

De Oude Kerk in Zwijndrecht heeft twee ouderlingen voor het ouderenbezoekwerk (75-plus). Bij ziekenhuisopname en in crisissituaties of sterfgevallen komen de predikant en kerkelijk werker in beeld. Deze laatsten bezoeken regulier jaarlijks de helft van gemeenteleden van 80 jaar en ouder. Is iemand weduwe of weduwnaar geworden, dan bezoekt de predikant haar of hem binnen twee weken na de begrafenis en een jaar na het overlijden van de huwelijkspartner; gedurende dat eerste jaar brengt de kerkelijk werker ook nog twee keer een bezoek. Ouderen in Zwijndrecht krijgen verder bezoek van dames van de HVD (Hervormde Vrouwen Dienst). Zij zoeken mensen die 70 of 75 jaar worden gemiddeld eens per maand op, en sommigen alleen na de verjaardag. De HVD organiseert samen met de diaconie maandelijks een ontmoetingsavond voor ouderen.

NIEUWERKERK

Wijk 1 in Nieuwerkerk aan den IJssel heeft een speciale ouderenouderling, die niet alleen ’s avonds maar als het nodig is ook overdag op bezoek kan gaan. De pastorale ouderlingen hebben een klein team om zich heen met enkele bezoekdames en/of -broeders, die overdag eens aan kunnen wippen bij ouderen, op hun verjaardag een plantje bezorgen, medicijnen ophalen, een ritje naar het ziekenhuis doen, een schilderijtje ophangen enzovoort. Dit gebeurt in overleg met de diaconale werkgroep. Eens per drie weken is er een ouderencontactmiddag, met een korte meditatie en soms een lezing of presentatie. Twee keer per jaar is er een diaconale bijeenkomst met broodmaaltijd. Er is een kerktaxi voor de oudere die niet meer zelf naar de kerk kan komen. Aan het einde van het jaar ontvangen ouderen een kleine attentie met daarbij een dagboekje voor het nieuwe jaar.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen