Kerkvader als voorbeeld

Mogelijk gaat die terug op Johannes Calvijn (1509- 1564), voorvechter bij uitstek van letterlijke bijbeluitleg. Met mijn promotieonderzoek beoog ik bij te dragen aan het zicht op wat Calvijn onder ‘letterlijke’ bijbelinterpretatie verstaat en hoe hij aan dat streven invulling geeft.

CHRYSOSTOMUS

Calvijn raadpleegt voor zijn bijbeluitleg vroegchristelijke geschriften. De Griekse kerkvader Johannes Chrysostomus (ca. 349- 407) is zijn favoriete exegeet. Anders dan Luther, die Chrysostomus maar een ‘kletskous’ vond, beschouwt Calvijn Chrysostomus’ preken als zulke uitstekende hulpmiddelen om het gewone volk bekend te maken met de inhoud van de Bijbel, dat hij besluit die voor het volk in het Frans te vertalen.

Franse vertalingen van vroegchristelijke literatuur zijn aan het begin van de zestiende eeuw nog ongebruikelijk. Calvijns voornemen onderstreept dan ook het belang dat hij aan Chrysostomus’ preken hecht.

VOORWOORD

Om ook zijn collega’s van het nut en de noodzaak van de door hem beoogde vertaling te overtuigen, schrijft Calvijn een voorwoord met als titel Praefatio in Chrysostomi Homilias (Voorwoord bij de preken van Chrysostomus). Dit voorwoord vormt het uitgangspunt voor mijn proefschrift. Hoewel Calvijn de lezer daarin uitdrukkelijk waarschuwt voor Chrysostomus’ visie op de vrije wil, is hij bijzonder lovend over Chrysostomus’ tekstuitleg. Chrysostomus’ interpretatie kenmerkt zich volgens hem namelijk door simplicitas (‘eenvoud’ of ‘oprechtheid’). Calvijn lijkt er ‘letterlijke’ of ‘niet-allegorische’ bijbeluitleg onder te verstaan.

MEER BETEKENISLAGEN

Maar… als we Chrysostomus’ preken lezen, zien we dat hij, ondanks zijn streven naar letterlijkheid, wel allegorieën en typologieën gebruikte. Ook Calvijn accepteert meerdere betekenislagen in een tekst. Dit roept vragen op als: is hun methode van tekstinterpretatie eigenlijk wel vergelijkbaar en interpreteerden beiden werkelijk ‘letterlijk’? Was Calvijn echt zo enthousiast over Chrysostomus of moeten we zijn uitspraken meer zien als een streven naar politieke correctheid in de context van zijn strijd tegen de katholieken? Dat Chrysostomus en Calvijn de letterlijke uitleg als basis nemen, maar tegelijkertijd ruimte laten voor meerdere betekenislagen, lijkt niet overeen te stemmen met het strikt vasthouden aan ‘letterlijkheid’ en vraagt om een verklaring.

HOOFDVRAAG

Die verklaring probeer ik te vinden aan de hand van de volgende hoofdvraag: ‘Welke rol speelt Chrysostomus in Calvijns methode van bijbelinterpretatie en hoe verhoudt Calvijns waardering voor Chrysostomus’ simplicitas zich tot de meerdere betekenislagen in Chrysostomus’ en Calvijns tekstinterpretaties?’ Ik zal de ongeveer honderd directe ‘Chrysostomusverwijzingen’ – dat zijn de plaatsen waar Calvijn Chrysostomus met name noemt – in Calvijns commentaren onder de loep nemen. Door middel van een vergelijking tussen die citaten en de passages waaraan Calvijn refereert in de preken van Chrysostomus zelf, beoog ik patronen te ontdekken in Calvijns verwijzingen naar Chrysostomus. Zo ontstaat een beeld van wat Calvijn zo aansprak in Chrysostomus’ simplicitas. Tot nog toe is er geen onderzoek verricht naar Calvijns receptie van Chrysostomus’ interpretatiemethode. Ik streef ernaar in deze leemte te voorzien en zo meer inzicht te verschaffen in het gebruik van vroegchristelijke bronnen door de Reformatie.

TRADITIE

Calvijn beschouwt de Reformatie als voortzetting van de Vroege Kerk. Het is voor ons, als kerk van de Reformatie, belangrijk oog te hebben voor wat er concreet voortvloeit uit het staan in een eeuwenoude traditie. Zo staat onze wijze van bijbellezen niet op zichzelf, maar we kunnen die betrekken op de manier waarop gelovigen dat eeuwen voor ons deden. Dit is niet alleen dienstbaar aan een beter verstaan van Gods Woord, maar ook aan de daadwerkelijke invulling van onze geloofsbelijdenis van een heilige, algemene Christelijke Kerk en van de gemeenschap der heiligen. Door alle eeuwen heen hebben gelovigen hun gaven bereidwillig en met vreugde gebruikt ten behoeve van de gemeente, die God van het begin tot aan het einde van de wereld vergadert, beschermt en in stand houdt. Wij mogen dankbaar gebruik maken van wat zij ons tot nut en zaligheid hebben nagelaten (HC, zondag 21).

J.H. Kreijkes-van Esch uit Rijssen verricht promotieonderzoek naar Calvijns receptie van Chrysostomus’ interpretatiemethode.

SUBSIDIE VAN NWO

Het onderzoek naar Calvijns receptie van Chrysostomus’ interpretatiemethode wordt uitgevoerd onder supervisie van prof. dr. H. van den Belt (Rijksuniversiteit Groningen) en prof. dr. J. Leemans (Katholieke Universiteit Leuven). In juli 2014 heeft NWO (Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek, dat wetenschappelijk onderzoek aan Nederlandse universiteiten financiert) hiervoor een subsidie toegekend (promotiebeurs voor leraren). De motivatie hiervoor was dat dit onderzoek het lezen van de antieke teksten vanuit de receptie in de vroegmoderne tijd stimuleert, bijdraagt aan een groter bewustzijn van de noodzaak van contextbestudering van zowel de ontvangende partij als van de bron en meer inzicht biedt in de gelaagdheid van tekstinterpretatie. Ook om bekendheid te geven aan het academische werk dat onder leiding van een hoogleraar van de Gereformeerde Bond plaatsheeft, plaatsen we bijgaand artikel.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen