Na de val van de muur

Op 9 november is het 25 jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel. Duizenden lichtgevende ballonnen zullen op die dag de route van de Muur markeren in de binnenstad van Berlijn. De met helium gevulde ballonnen worden ten slotte losgelaten zo dat ‘de Muur’ opstijgt.

TROUW

In Trouw van 5 oktober stond een boeiend gesprek van Elma Drayer met dr. Rinse Reeling Brouwer, verbonden aan de Protestantse Theologische Universiteit. Hij was voor de val van de Muur een van de voormannen van de uiterst linkse beweging Christenen voor het Socialisme (CvS), een kleine organisatie die contacten onderhield met de officiële kerkleiding in Oost-Duitsland (DDR). Vredesbewegingen als Pax Christi en het IKV vond CvS veel te kritiekloos. Zij hadden vooral contacten met dissidenten. Reeling Brouwer blikt terug; enkele fragmenten:

‘Ik was ontzettend ambivalent. Aan de ene kant vond ik de val van de Muur een volstrekt terecht einde aan de claustrofobie. Aan de andere kant was voor mij meteen duidelijk: nu heeft het Westen de regie over wat er verder gebeurt. Dat vond ik heel zorgelijk.’

Beschouwde u destijds de Muur als een ‘historische noodzakelijkheid’?

‘Ik heb hem nooit goedgepraat – al zullen anderen misschien vinden van wel. Maar ik vond dat de Koude Oorlog in stand werd gehouden door wederzijdse vijandigheid. Mijn ideaal was een nieuw Europa, waarin het Oosten democratiseert, terwijl tegelijkertijd het Westen ook van het Oosten leert. Ik had een sterke afkeer van de arrogantie die de westerse waarden als absoluut beschouwde. Daarom steunde ik de krachten die de DDR van binnenuit wilden veranderen. Die wilde ik hier tot klinken laten brengen.’ (…)

Waarom vond u het in 1989 zorgelijk dat het Westen de regie in handen nam?

‘Het was onvermijdelijk, maar bepaalde dingen kregen daardoor ook een heel asymmetrisch verloop. Om te beginnen natuurlijk de economische kant. ‘Du moment’ dat de Muur viel, waren bedrijven in de DDR niks meer waard. Er kwamen ondernemende types uit het Westen die ze opkochten, maar de mensen die ze jarenlang hadden opgebouwd waren alles kwijt. En dan had je de geestelijke kant. Iedereen moest gescreend worden: had je met de Stasi samengewerkt? In de kerk was dat ook zo. In die screeningcommissies zaten vooral mensen uit het Westen die zelf de DDR niet hadden meegemaakt, maar wel het hoogste woord hadden over de morele dilemma’s. De theologische faculteit werd overspoeld door werkloze westerse wetenschappers die hun kans schoon zagen.

Kijk, iedereen is het erover eens dat de kerk een enorme rol heeft gespeeld in het vreedzaam neerhalen van de Muur. Juist in die laatste jaren toen de zaken volstrekt versteend waren. De kerk bood ruimte aan oppositionele groepen, organiseerde wakes en demonstraties. Maar wat deed de kerkleiding van de Bondsrepubliek? Die legde onmiddellijk het West-Duitse model op, compleet met Kirchensteuer. In de DDR had je vrijwillige bijdragen, zoals wij dat ook kennen. Dat betekende dat de kerk daar een zaak van de mensen zelf was. De West-Duitse kerk nam niet eens de moeite om te denken: kunnen we wat leren van de scheiding tussen kerk en staat in de DDR? Ik noem dat westerse arrogantie. (…)’

Geen misverstand, zegt Reeling Brouwer. Al met al stond bij hem de dankbaarheid om het einde van de Koude Oorlog voorop. ‘En nog wel op een vreedzame manier. Ongelooflijk. Maar ik heb ook rouw gehad. Het bleek helemaal niet mogelijk om de partij van binnenuit te hervormen en een andere vorm van socialisme door te voeren. Het oosterse socialisme heeft niets nagelaten, heeft tot niets geleid. Het ideaal van een rechtvaardige samenleving dat mij voor ogen stond is volkomen mislukt.’

Wat vond u van oud-VVD-leider Frits Bolkestein, die eind jaren negentig zei: sympathisanten met het Oostblok zouden door het stof moeten gaan?

Kleine zucht. ‘Zelf ben ik daar nooit te beroerd voor geweest. Ik erken dat ik teksten heb geschreven waarin ik veel te rooskleurig ben geweest over de DDR. En zeker belijd ik schuld over het feit dat ik veel te weinig besefte hoe ernstig de situatie was. Te weinig heb doorgevraagd bij vrienden. Dat ik ze ben blijven bemoedigen, terwijl er voor hen helemaal niets meer te vechten viel.’

Heeft u spijt over uw betrokkenheid bij de DDR? De theoloog schudt beslist zijn hoofd. ‘Ik zal nooit afstand nemen van mijn pogingen om de Koude Oorlog te doorbreken. Als je ervoor kiest om niet met het opgeheven vingertje aan de zijlijn te staan, dan neem je een enorm risico. Je bouwt de pijn en de mislukking in.’

KONTEKSTUEEL

Reeling Brouwer onderstreept het belang van de kerken rond de val van de Muur. In een themanummer van Kontekstueel over geloof in de publieke ruimte schetst de jonge in Berlijn woonachtige theoloog Jan Bart Alblas hoe het met de kerk bij onze oosterburen gesteld is. Alblas schetst hoe zij op allerlei plaatsen in de samenle{ving aanwezig is: in de media, diaconale organisaties, de dooppraktijk en de politiek (bijv. president Gauck was predikant in de DDR). Dan is er nog de kerkbelasting (de zgn. Kirchensteuer van 9% op de loonstrook van de auteur) die door de overheid wordt geheven bij 52 miljoen kerkleden.

‘De kerk is dus een maatschappelijk instituut gefinancierd uit algemene middelen. Dit is de manier waarop de kerk zichzelf ziet en zichzelf presenteert. Er wordt niet veel inhoudelijk over geloof of over God gesproken. Als je iets merkt van de kerk, probeert ze niet te vertellen over Jezus of op te roepen tot bekering, maar probeert ze algemene christelijke waarden te stimuleren. De kerk benadrukt de verantwoordelijkheid die burgers voor elkaar hebben, roept op tot vrede en respect, en brengt de zorg voor anderen onder de aandacht. Ze probeert niet alleen een rol te spelen voor de kleine groep actieve gelovigen, maar voor iedereen heeft ze iets bieden. De kerk komt daarom soms wel erg politiek correct over op mij. De kerk is altijd deel van de gevestigde orde en kan zich niet presenteren als een contrastgemeenschap. Het overgrote deel is namelijk lid van de gemeenschap en de kerk probeert er voor de gehele samenleving te zijn. Bijvoorbeeld de omgang met vluchtelingen is daarom lastig voor de kerk. Niet zo lang geleden waren er in Berlijn uitgeprocedeerde asielzoekers die zochten naar een onderdak. Het was voor de Evangelische Kirche niet mogelijk om deze asielzoekers onderdak te bieden omdat het juridisch niet mogelijk was. Het is lastig om het evangelie scherp te maken. De boodschap van God lijkt soms gereduceerd te worden tot een algemeen verhaal over verantwoordelijkheid waarvoor geen werkelijk commitment nodig is.’

Dat neemt niet weg, zegt Alblas, dat door de invloed van de kerk de samenleving geen afscheid heeft genomen van het christelijk geloof. ‘De bevolking is geseculariseerd, maar Duitsland niet. Dit is een verdienste van de Kirche.’

SOTERIA

Was het socialistische experiment in de DDR een teken van het Koninkrijk Gods of juist de val van de Muur? Het blijft hachelijk om Gods Koninkrijk en onze aardse rijken van isgelijktekens te voorzien. In het evangelisch theologische blad Soteria schrijft dr. Ad van der Dussen een doorwrocht opstel over de toegenomen politieke bewustwording in de evangelische wereld. Hij onderstreept het belang van de overtuiging dat het Koninkrijk van God ten diepste niet van deze wereld is en pas in de toekomst aardse vorm krijgt.

‘Het leert realistisch en bescheiden te blijven bij het stellen van doelen die langs politieke weg worden nagejaagd en om meer dan vroeger de concrete gemeente hoog te houden als uitvalsbasis en instrument voor politieke actie. Gods koninkrijk hier en nu doorzetten of het christelijke karakter van een land en haar publieke moraal verdedigen of bevorderen zijn – zeker in de huidige omstandigheden – geen passende politieke doelen voor christelijke politieke actie.’

Een gezichtspunt dat – ook in het licht van het bovenstaande – te denken geeft.

Ds. G. van Meijeren is hoofd mobiliteitsbureau Predikanten & Kerkelijk Werkers van de Protestantse Kerk.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen