Tweedeling in Nederland

Ds. J.T. Doornenbal, de vermaarde dominee van Oene, vertrouwde me ooit toe dat hij nooit een beroep naar een andere gemeente had kunnen aannemen – en hij kreeg er tientallen – omdat hij van de Veluwse grond niet kon scheiden. In Oene vond hij oergrond, die hij bijvoorbeeld in Haarlem vergeefs zou hebben gezocht.

NULLIJN
Langs de nullijn heet een recent verschenen boek van Sietse van der Hoek, die lange tijd journalist bij de Volkskrant was. ‘Diagonaal door Nederland, van Goes naar Groningen, loopt een lijn die het land verdeelt in een helft beneden en een helft boven de zeespiegel. Maar de lijn is veel meer dan een natuurlijke scheidslijn. Langs deze diagonaal ontvouwt zich een dualistische cultuurgeschiedenis van Nederland.’
Hij veronderstelt dat de kuststreken ‘van nature’ een progressieve open samenleving opleveren, terwijl de conservatieve mens ‘de beschutting van het hogere binnenland’ zoekt.
‘Landschap dat gaat zitten in de mens’ is een hoofdstuktitel. Het westen is dynamisch, vooruitstrevend, ondernemend, creatief, veranderingsgezind, individualistisch, vroeg al democratisch. Daar liggen de grote steden als Amsterdam en Rotterdam, vol bruisend leven, Delft en Dordrecht met hun kunstschatten en rijk historisch erfgoed.
Het oosten is flegmatieker, in zichzelf gekeerder, behoudender, berustender, minder snel in verandering, meer gericht op gemeenschap. Hengelo, Enschede, Eindhoven en Tilburg waren tot de late negentiende eeuw ‘onbeduidende plaatsen’, totdat zich daar de industrieën vestigden.

UIT WANDELEN
De schrijver ging uit wandelen en tekende zijn observaties en beoordeling daarvan op in een lezenswaardig boek, al moet de lezer zich wel telkens rekenschap ervan geven dat het hem om die nullijn te doen is. Want hij geeft ook over de plaatsen die hij aandoet een uitvoerige historische beschrijving, soms met veel bijzaken. Ik haal slechts enkele punten voor het voetlicht.

BIBLEBELT
De nullijn loopt dwars door de Biblebelt. Die belt komt dan ook prominent in beeld, uitermate trefzeker beschreven, in plaatsen als Arnemuiden, Katwijk, Urk, Harderwijk, Elburg, Spakenburg, Kinderdijk, de Friese Wouden. Het lijkt zelfs alsof de auteur daarvoor een extra belangstelling heeft.
Maar juist ook in religieus opzicht signaleert hij de verschillen tussen de twee kanten van de nullijn Het christendom kreeg in de Lage Landen voor het eerst voet aan wal in de kuststreken. Maar ook de secularisatie, de ontkerkelijking greep daar het eerst en het snelst om zich heen. Ook in bevindelijke kringen, ook in de meest orthodoxe gemeenten.

WATER
In de kustprovincies is het (godsdienstig) leven vooral ook getekend door de strijd tegen het water. De Alblasserwaard komt in beeld. Die liep tussen 1350 en 1821 32 keer onder water en werd ook 32 keer weer leeggehaald en weer bewoond. En bij Krimpen aan den IJssel werd een stormvloedkering aangelegd.
Dit is het land van de mannen van stavast, van de mannen uit één stuk die Jan de Hartog beschreef in Gods geuzen, in Hollands Glorie (…) en Schipper naast God, K. Norel in de Engelandvaarders: stoer, avontuurlijk, rechtlijnig, protestants- christelijk, goed is goed en fout is fout. De wereld van Cornelis Verolme, zoon van een boer van Goeree-Overflakkee, die bankwerken leerde op de ambachtschool en na de oorlog uitgroeide tot de scheepsbouwer van Nederland.’
En: ‘Het waren mannen uit Sliedrecht en de omringende Biblebelt, die na de totstandkoming van de Deltawerken de wereld
veroverden’, citeert de schrijver uit een artikel in de Volkskrant. Werkendam wordt getypeerd als ‘een pionierssamenleving’. Intussen concludeert de schrijver: ‘hoe dichter bij Rotterdam, hoe minder het stemgedrag bepaald wordt door confessie’, hoewel hij in Ridderkerk (mijn geboortegrond) negen confessionele raadsleden telt op een totaal van negentien.

VISSERSPLAATSEN
De vissersplaatsen behoren volgens de auteur tot een aparte categorie ten westen van de nullijn. Hij houdt het erop dat de geest van de vissersbevolking zich niet ontwikkelde ‘naar de ruimte van de zee, maar naar het onveranderd kleine en benauwde ruim van hun haringschuit die hun enige wereld was en is.’ Daar valt mijns inziens op af te dingen. Is men in die plaatsen ook juist niet gehard in de strijd tegen het water? Maar zegt de schrijver: ‘Arnemuiden, Katwijk, Harderwijk, Elburg en andere vissersoorden uit het verleden, Volendam, Spakenburg en Urk nog altijd – ze liggen per definitie aan de kust maar vormen gemeenschappen die strikt op zichzelf staan en zich weinig gelegen laten liggen aan de invloeden die, ook al per definitie, aan de kust van alle kanten komen aanwaaien.’
Hij rekent overigens merkwaardigerwijs ook ‘het kermisvolk’ in Bergen op Zoom tot zulk een gemeenschap.

STATUS APARTE
De Veluwe wordt uitvoerig getekend. Met een beroep op de dissertatie van Jan Zwemer over de bevindelijk gereformeerden zegt de schrijver dat ‘de eenheid van het leven‘ daar nog lange tijd ‘een werkelijkheid’ was. Daar was men dan ook minder afscheidingsgezind dan in het westen.
Citaat: ’In die regio is dan ook de Gereformeerde Bond dominant, die een status aparte heeft maar ook gewoon binnen het verband van de Nederlandse Hervormde Kerk is gebleven en nu een latrelatie onderhoudt met de grote PKN-fusie van hervormden, gereformeerden en lutheranen. Wel apart, niet gescheiden’.
In zijn beknoptheid is op deze stelling in verschillende opzichten af te dingen. Er zijn immers grote afgescheiden gemeenten ontstaan. En die latrelatie? Maar er ligt een kern van waarheid in. Ooit schreef ds. A. Vroegindeweij over de Veluwe als een hervormdgereformeerd reservaat. Tenminste zo noemden anderen het om de hervormd-gereformeerden aldaar te isoleren. Maar dat is al ruim dertig jaar geleden.

DOOPSGEZINDEN
Het laatste hoofdstuk gaat vooral over de doopsgezinden, hoofdzakelijk afkomstig uit Zwitserland, voor een deel uitgeweken naar de kuststreken in Nederland (vooral in het noorden), voor een deel geëmigreerd naar Noord-Amerika, bijvoorbeeld naar Pennsylvania, waar ze de amishgemeenschap vormden, afgezonderd van de wereld.
De doopsgezinden in Nederland, ten westen van de lijn dus, emancipeerden zich in vrijzinnige richting en werden snel ook onderhevig aan de secularisatie, zodat een kleine restgemeenschap overbleef.

CONCLUSIE
De schrijver heeft me er niet van kunnen overtuigen dat het op het snijvlak zo scherp ligt, dat daar twee werelden op elkaar botsen, ofwel dat daar de twee kanten van Nederland ‘schuren en zelden harmoniëren’. Geldt dat bijvoorbeeld voor de beschreven plaatsen Harderwijk en Kampen, vlak tegen de lijn gelegen? Niet altijd overtuigt de scherpte van de snijlijn. Maar (de historische) hoofdlijn in het boek heb ik geboeid gelezen, soms met een frons, soms met een glimlach, soms met een vonk van herkenning.

Dr. ir. J. van der Graaf uit Huizen is oud-algemeen secretaris van de Gereformeerde Bond.

N.a.v. Sietse van der Hoek, ‘Langs de nullijn. De twee kanten van Nederland’, uitg. De Arbeiderspers, Utrecht/Amsterdam; 341 blz.; € 19,95.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen