Theoloog op het slagveld

Verdun 1916’ is een concentratiepunt in deze zinloze oorlog. Op een gebied van tien bij tien kilometer sneuvelden 700.000 soldaten. Een meerderheid aan Franse kant, een minderheid aan Duitse kant. Prof. H. Jonker schreef ooit een indrukwekkend boek over de slag bij Verdun. Sporen van een slag, zo noemde hij zijn boek. Het verslag van een pelgrimage naar Verdun 1916. Bij de boeken die rondom de herdenking van de Eerste Wereldoorlog voor het voetlicht komen, mag dit boek niet ontbreken.
Jonker was van 1959 tot 1984 hoogleraar praktische theologie in Utrecht. Een man van gereformeerd belijden, die zich diepgaand bezighield met de vraag: ‘Waar is God in deze wereld?’ In zijn theologie zijn de sporen van twee wereldoorlogen tastbaar aanwezig. Dit geldt ook voor het gesprek met de naoorlogse filosofie. In het bijzonder met Karl Jaspers (1883-1969), de Duitse psychiater en filosoof die over grenssituaties schreef: het bestaan van de mens met zijn donkere diepten van lijden, strijd, schuld en doodsangst. Jonker nam die vragen serieus. En hij zocht naar een bijbels doorleefd antwoord.

BUNKER
Henk Jonker bezocht de slagvelden van Verdun. Als mens. Maar hij deed het ook als de theoloog Jonker. Eén van die plekken was Thiaumont, een bunker in de omgeving van Verdun die de stad tegen vijandige aanvallen moest beschermen. Van dat laatste kwam in 1916 weinig terecht. Een jaar eerder had het militaire gezag het besluit genomen om de kanonnen uit de forten en bunkers weg te halen. Achteraf gezien was dat een dwaas besluit. Toen de bunkers bij de Duitse aanval nodig waren, konden de kanonnen niet meer worden teruggezet. De omgeving was door de bommen en granaten veranderd in een maanlandschap.
Ook zonder kanonnen bleef Thiaumont echter van cruciaal belang bij de verdediging van Verdun.
In de zomer van 1916 was de bunker het toneel van een bloedige strijd: de ene keer hadden de Fransen hem in bezit, de andere keer de Duitsers. Bombardementen. Als de bommen waren gevallen volgde een aanval op de bunker. Mitrailleurvuur, handgranaten. En uiteindelijk kwam het tot gevechten van man tegen man, met de bajonet. Dat gebeurde zo twintig keer.

TWEE MONUMENTEN
Bij Thiaumont stond Jonker stil. Anders dan Geert Mak, die deze omgeving ook bezocht. Mak schreef in 2004 in zijn boek In Europa dat hij – wat hij noemt – de highlights van dit macabere Disneyland in rap tempo heeft afgewerkt. Blijkbaar stond hij niet stil bij Thiaumont en zijn twee monumenten. Mak vond het in elk geval niet de moeite waard om erover te vertellen.
Jonker wel. Hij vertelt over de twee monumenten van Thiaumont. Het ene is een klein gedenkteken voor de heldenmoed van de Franse soldaten, de verdedigers van Thiaumont. Een klein teken te midden van resten beton en stukken staal die uit de grond steken; teken van de verschrikking van La Grande Guerre, de Grote Oorlog. Vijftien meter verderop staat nog een monument: het Joodse gedenkteken, opgericht ter herinnering aan de Joodse soldaten die aan Franse en geallieerde kant sneuvelden. Een groot monument met Hebreeuwse letters. De Tien Geboden: ‘Ik ben de HEERE, uw God.’

FAILLIET
Thiaumont stelde Jonker voor de indringende vraag: waar was God op de slagvelden? De Eerste Wereldoorlog betekende het failliet van een optimistische theologie van de vooruitgang uit de negentiende eeuw. Thiaumont was een grenssituatie. Daar stonden soldaten – jongens dikwijls nog – oog in oog met lijden, nacht en dood. Het monument spreekt voor zich. Ik laat Jonker zelf aan het woord: ‘Het kleine gedenkteken staat voor de overblijfselen en fundamenten van de bunker Thiaumont, zware betonstukken bedekt met aarde. IJzerdraad steekt wild en zinloos in de lucht. Een paadje loopt naar een oude oriëntatietafel met weggesleten pijlen en namen bovenop de ruïne. Bloemetjes hebben zich als vogels in de holten van de betonstukken genesteld. Een grastapijt met hier en daar wat struiken tracht de plaats van ’s werelds diepste ellende te bedekken als was er nooit iets aan de hand geweest. Maar wij weten het, hier is het strategisch zo belangrijke kruispunt waar zo lang en zo hevig gevochten is van juli tot augustus 1916.
'Het monument van Thiaumont, tussen verwrongen staal en gescheurd beton, is voor Jonker een teken van het failliet van de West- Europese cultuur. Het is een grenssituatie van een stuk mensheidsgeschiedenis, samengebalde absurditeit van strijd, lijden, angst, dood en schuld. Het getuigt van de mens die in vrijheid en mondigheid zijn eigen ondergang bewerkt. Wat heeft dit gedenkteken te zeggen? In de woorden van Jonker: ‘Heeft God wat met Verdun te maken? Of staat Hij er helemaal buiten? Of bestaat Hij helemaal niet? Is er nog Iemand die de schreeuw van totale menselijke overgave hoort? Tussen de twee monumenten zijn het deze vragen die aan mij blijven knagen.’

BELIJDENIS
Het monument te midden van staal en beton geeft het antwoord op de Godsvraag niet. Blijkbaar kom je God niet zomaar in de wereld tegen. Ons eigen handelen ontneemt ons het zicht op God. Het monument 15 meter verderop spreekt wel van God. Beter nog: daar spreekt God Zelf. Zijn Tien Woorden. ‘Ik ben de HEERE, uw God.’ Wat betekent dit monument, zo vraagt Jonker zich af. Is het een tot steen geworden klacht tot God? Of is het een tot steen geworden aanklacht van God? In elk geval wordt bij dit monument de Godsvraag verdiept: ‘De Tien Woorden nemen ons mens-zijn ernstig, ja dringen door tot de diepte van ons mens-zijn: onze zelfverantwoordelijkheid.’ Het Israëlitisch monument onthult onze schuld voor God. Dit gedenkteken brengt Jonker tot een schuldbelijdenis en een geloofsbelijdenis: ‘Zo zijn de Tien Woorden geen geboden en verboden van de moraal zonder meer, ze raken de mensheid in haar diepste kern waar het haar om haars levens wil om te doen moet zijn: gerechtigheid. Ze grijpen ons ontdekkend bij de keel: Wat heb je ervan terecht gebracht? Maar het zijn tevens beloften van het Messiaanse Rijk. Eenmaal zál het zijn: gij zult niet doden.’ Toch lost ook dit gedenkteken het probleem niet op. Zonder Christus klaagt de wet alleen maar aan.

FORT DOUAUMONT
De Franse priestersoldaat Pierre Teilhard de Chardin beschreef de verschrikkingen van Thiaumont. Op 23 augustus 1916 schreef hij een brief aan zijn achternicht Marguerite. Hij bracht de verschrikkingen onder woorden, maar tegelijk uitte hij de wens dat er in Thiaumont een monument moest komen. Een gedenkteken van Christus, ‘want alleen de figuur van de Gekruisigde kan de gruwelijkheid, de schoonheid, de hoop en het diepe mysterie van zulk een ontketening van strijd en smart omvatten, uitdrukken en met troost omkleden’. Het monument waar Teilhard de Chardin over schreef, is er nooit gekomen. Of toch wel? Vlakbij Thiaumont bevindt zich fort Douaumont. Al evenzeer een plaats van bloedige gevechten. Tot de dag van vandaag ligt het in een kraterlandschap, door de bommen en granaten die op het fort zijn afgevuurd. In de mergelsteen van de gangen van dit fort bevindt zich een kleine inscriptie. Christus met een doornenkroon. Met daarnaast de woorden: ‘Het is volbracht.’ Bij de sporen van een slag toch ineens een spoor van God. Het brengt Jonker tot een indrukwekkende geloofsbelijdenis: ‘De God van Israël is in Zijn Zoon in onze falende verantwoordelijkheid en schuld ingedaald tot in de dood. Maar de dood is overwonnen op de Paasmorgen der opstanding. Wees gegroet, gij eersteling der dagen, morgen der verrijzenis. Toch in Christus overwinning, buiten Hem ontzetting.’

ECHTE THEOLOGIE
Jonkers pelgrimage naar Thiaumont leert wat echte theologie inhoudt. Te midden van de chaos van deze wereld zoeken om over God te spreken. Vaste grond vinden in het Woord van God. Bovenal in het vleesgeworden Woord: onze Heere Jezus Christus, onze enige Hoop.

Dr. A.J. Kunz is docent godsdienst aan Driestar Educatief te Gouda.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen