NIets is vanzelfsprekend

Deze gedachte komt bij de joodse socioloog Zygmunt Bauman vandaan. Zijn visie helpt ons om beter in het vizier te krijgen wat er in onze tijd aan de hand is. En dat is weer van belang om profetisch in deze tijd te kunnen staan.

VASTE STRUCTUUR
Volgens Bauman kon je tot aan de Verlichting, zeg maar tot aan de Franse Revolutie, de cultuur typeren als vast. Er waren zaken die vaststonden. Het leven kende een zekere ordening. Het leven was geordend volgens een bepaalde hiërarchie: een geleding van de samenleving van hoog naar laag. Er waren waarden en normen die vaststonden, of je nu christen was of Jood, of je in Noord-Europa woonde of in Zuid-Europa, of je in de 5e eeuw leefde of in de 15e eeuw. Het maatschappelijke leven kende een vaste structuur.
Het leven werd opgevat naar analogie van de natuur. De natuur kent orde: de afwisseling van dag en nacht, de jaarlijkse terugkeer van de seizoenen, de vaste banen van de hemellichamen. Op die manier, zo dacht men, kent ook het leven van mensen een vaste orde. Als je die orde niet kent of je er niet aan wil houden, dan is er nog de wet van God om je binnen de orde te houden die God in Zijn schepping heeft gelegd. Het was een overtuiging van zowel Luther als Calvijn dat we in de natuurlijke orde der dingen Gods openbaring moeten zien. God heeft de mensen niet losgelaten, maar door middel van natuur en geweten een richtsnoer gegeven om het leven leefbaar te houden en om een samenleving te kunnen opbouwen.
Dat was dus de periode waarin de belangrijkste zaken vast lagen. Er was een orde waarin ons leven ingebed was, zoals een rivier of beek een bedding heeft waar die doorheen stroomt. Zo stroomt ook ons leven door de bedding, een orde die we niet zelf hebben gemaakt of uitgekozen, maar die ons gegeven is.

NIEUWE TIJD
Deze dingen zijn echter veranderd. Er is een nieuwe tijd aangebroken. Dit nieuwe tijdvak brak pas goed door met de Verlichting, dus sinds de Franse Revolutie van 1789. Er veranderde iets fundamenteels. De vaste orde verdween.
Deze ingrijpende verandering kwam niet uit de lucht vallen. De Franse Revolutie was slechts een uitbarsting van iets wat al veel langer aan het groeien was. De aloude orde voldeed niet meer. Het geloof in God verzwakte en daarmee ook het geloof dat alles zijn plek had in een vaste en onveranderlijke orde. De overtuiging werd steeds sterker dat de mens zelf een orde kan aanbrengen. Als de mens zich van eeuwenoude tradities zou bevrijden, als hij volgens zijn verstand te werk zou gaan, zou een veel betere orde geschapen kunnen worden, want de oude orde hield veel onrecht in stand, zei men.
Er groeide een nieuwe hoop, een verlangen naar een nieuwe tijd, met veel meer vrijheid en met veel meer gelijkheid en met meer eensgezindheid onder de volkeren. De wetenschap was in opkomst. Vooral de resultaten van de natuurwetenschap waren indrukwekkend. Als de menselijke rede tot zoveel in staat is, dan is het niet vreemd als gedacht wordt dat wij mensen ook in staat zijn een nieuwe samenleving te ontwerpen en op te bouwen. Wat vroeger vaststond, staat niet meer vast; wat voorheen vanzelfsprekend was, is niet langer meer vanzelfsprekend. Een nieuwe orde ontstond. Dit is een orde die openstaat voor voortdurende verandering.

PRINCIPE
Dat is de overgang van vast naar vloeibaar. Vloeibaar betekent dat verandering niet een incident is, maar een principe. Altijd al was sprake geweest van bepaalde veranderingen, maar nu werd verandering een principe. Zoals wij gewoon zijn te zeggen: je moet met je tijd meegaan.
Dat klinkt niet eens zo gek, maar hoe ver gaat dat en wat zijn nog de vaste punten op de horizon waaraan je je kunt oriënteren? Als alles in beweging is, dan zijn er geen vaste punten meer. Maar wat moet je dan? Welke kant moet je dan op? Welke koers moet je uitzetten en vooral: wie bepaalt welke koers de juiste is?

DE OVERHEID
Om een lang verhaal kort te maken: de staat ging voortaan de koers bepalen. De staat had immers macht en macht was meer dan ooit nodig. Want als verandering tot principe is geworden, dan is het ook duidelijk dat iedereen een ander idee heeft welke kant het op moet gaan.
Dan ontstaan verdeeldheid en onrust. De meningen komen tegenover elkaar te taan. De politieke spanningen nemen toe. En toch moet er orde zijn. Maar dat niet alleen: er moest ook een duidelijke koers uitgezet worden. Als iedereen iets anders roept, moet de overheid optreden.
Zodoende is de taak en de positie van de overheid veranderd. Voortaan was de taak van de overheid niet alleen om de orde te bewaren. De macht van de overheid werd voortaan ook aangewend om de koers van de samenleving te bepalen. Juist omdat er geen algemeen gedeelde normen en waarden meer waren, werd de rol van de staat enorm belangrijk. Dat wil niet zeggen dat het vanaf dat moment de overheid het alleen voor het zeggen heeft. Elke overheid moet met zijn burgers rekening houden en zolang de burgers nog willen vasthouden aan oude waarden en normen blijft alles nog redelijk hetzelfde. Maar als de burgers het ook niet meer weten en van gedachten veranderen en onder invloed komen te staan van totaal andere ideeën, dan wordt de sturende rol van de overheid steeds belangrijker. De conclusie hierbij is dat de moderne tijd wordt gekenmerkt door onzekerheid, want alles is in beweging. In die omstandigheden krijgt de staat automatisch meer invloed. De staat stuurt alles aan en bemoeit zich met het hele leven, van wieg tot graf. Naarmate de rol van de overheid toenam, werd de rol van de kerk kleiner, onbeduidender, marginaler. Je kan dit ook een vorm van secularisatie noemen.

SECULARISATIE
Als we de situatie van de kerk concretiseren, kunnen we niet om de secularisatie heen. Dat is hét grote probleem van deze tijd.
Secularisatie noemen we gewoonlijk kerkverlating. Toch is dat niet precies genoeg gezegd. Kerkverlating is een symptoom, een verschijnsel van een dieper liggende verschuiving. Terecht is vaak opgemerkt dat er voorheen ook perioden geweest zijn in de geschiedenis waarin de kerkgang bepaald niet massaal was. En ook moeten we niet vergeten dat Nederland met andere landen toch een uitzondering was wat betreft kerkgang. Kerkverlating valt hier meer op dan elders, omdat wij gewend waren aan volle kerken. Toch gaat het in verband met secularisatie maar zijdelings over kerkdiensten en kerkbezoek. Secularisatie is ook iets anders dan atheïsme of kil ongeloof. Atheïsme verzet zich tegen het geloof in God. Het bestrijdt het geloof in God.
Maar secularisatie is niet hetzelfde als atheïsme. Iemand die de kerk verlaat, is nog geen atheïst. Daarom heeft kerkverlating iets ongrijpbaars. De grenzen van de kerk lijken te vervagen. Mensen die vroeger naar de kerk gingen maar afhaakten, kijken soms wel op zondagmorgen naar het meditatieve programma van ds. Arie van der Veer.
Bij kerkverlating is het dan ook niet zo dat mensen echt iets tegen de kerk hebben. Ze hebben er gewoon geen behoefte meer aan. Er is ook geen sociale druk om wel te gaan. Dat is de praktijk waarmee kerkenraden te maken hebben en dat is vaak ook de ervaring van ouderlingen op huisbezoek.

GODSVERDUISTERING
De Joodse filosoof Martin Buber schreef een boek over godsverduistering. Het is daarmee als met een gewone zonsverduistering: er schuift iets tussen de zon en de aarde, zodat de zon verduisterd wordt. Zo is er iets tussen God en ons in komen te staan zodat God uit het levensbesef verdwijnt. Hoe komt dat? Wat kan daarvan de oorzaak zijn? Nietzsche is degene die dat het meest duidelijk en krachtig heeft aangegeven. Hij verwijt de kerk dat zij de hemel altijd benadrukt heeft ten koste van de aarde. De aarde was altijd ondergeschikt aan de hemel. De hemel was het hoogste, het mooiste, het meest reine en heilige. Het leven op aarde was daarvan maar een schaduw. Het leven op aarde was niet heilig, niet rein, niet rechtvaardig, maar was vol gebreken, barsten, scheuren, vlekken. Het zag er eigenlijk niet uit.
Volgens Nietzsche is dat een grote misleiding. We moeten ons niet langer door die misleiding laten meeslepen, zegt hij. De aarde moet voor zijn eigen rechten opkomen. Het geloof in de hemel heeft het aardse leven in een negatief daglicht gesteld. Daarom moeten we met het geloof breken. Als we dat doen, blijkt ineens dat het leven op aarde niet slecht is. Het is niet zonder lijden, maar het is niet slecht. Het is zoals het is en daarmee moeten we genoegen nemen. We moeten nu leren, zegt Nietzsche, om het leven te aanvaarden zoals het is: met z’n vergankelijkheid en met z’n pijn. We moeten sterk zijn en niet zwak. Zwakke mensen zoeken een bovenaardse troost, maar de sterke mens heeft die troost niet nodig. Die sterke mens ervaart de pijn van het leven feller, omdat hij geen troost heeft. Maar de keerzijde is dat hij zonder terughoudendheid kan genieten zonder dat de gedachte bij hem opkomt dat genieten iets zondigs is.

GEESTELIJKE AARDBEVING
Deze visie heeft doorgewerkt. Op termijn heeft het een machtige invloed uitgeoefend. We merken het. We ervaren het aan den lijve. We mogen wel zeggen dat zich een geestelijke aardbeving heeft voorgedaan die zijn weerga niet kent. Daarmee hebben wij te maken. Dat is gaande en die ontwikkeling valt niet tegen te houden. Dit zet zich door, tenzij God op een wonderlijke wijze hier een wending aan geeft. Maar zoals het er nu naar uitziet, keert Europa op zijn schreden terug. Het wil de ballast van 2000 jaar christelijke beschaving van zich afschudden.
In onze tijd, vooral de laatste vijftig jaar, wordt de geschetste ontwikkeling voelbaar, tastbaar en zichtbaar. Alleen dit aardse bestaan telt nog. Dit is geen theorie, maar is als het ware ingedaald in het levensbesef van mensen. Het zit niet alleen in hun hoofd, maar ook in hun hart en in hun gevoel.

Dr. A.A.A. Prosman uit Nijkerk is emeritus predikant

Volgende week aandacht voor de huidige samenleving en de specifieke problemen waarmee de kerk zich geconfronteerd ziet.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen