Leven onder grote druk

Allereerst de wijdste kring: die van de recente geschiedenis. Als wij nadenken over het profetisch staan in deze tijd, dan is het nodig dat we iets weten en beseffen van de recente gebeurtenissen.
Het is een algemeen gezegde dat wat gebeurd is, voorbij is. Maar dat is niet waar. Wat gebeurd is, is er nog steeds: de gevolgen zijn er, en – wat nog belangrijker is – de slachtoffers zijn er. Een beschaving is geen beschaving als onschuldige slachtoffers van geweld vergeten worden. Daarom moeten we de geschiedenis serieus nemen. De geschiedenis biedt een verwarrende aanbik. En toch is de geschiedenis de sleutel om de eigen tijd te verstaan.
In de laatste eeuwen, vooral in de twintigste eeuw, is veel onschuldig bloed vergoten. De twintigste eeuw was de eeuw van twee wereldoorlogen, van de uitroeiing van zes miljoen Joden, de eeuw van massavernietiging. Alleen de Tweede Wereldoorlog eiste al 50 à 60 miljoen slachtoffers. Het was ook de eeuw met zijn concentratiekampen met zijn martelingen, met de uithongering van mensen in Rusland (begin jaren dertig van de twintigste eeuw in de Oekraïne, met ongeveer 5 miljoen doden) en in China (tussen 1958 en 1962, ongeveer 50 miljoen doden).
Na de Tweede Wereldoorlog zag de wereld nog veel andere Killing Fields. Het zijn taferelen die ons herinneren aan het boek Openbaring (bijv. hoofdstuk 6). Deze aarde is in bloed gedompeld. Dit alles gebeurt in onze moderne tijd, de moderne tijd die voor een betere wereld zou zorgen.

SAMENLEVING
De tweede kring is de samenleving. Wat zijn de zaken die in de samenleving spelen? Ik ga daarvoor te rade bij een recente publicatie van psychiater Dirk de Wachter, hoogleraar psychiatrie aan de Katholieke Universiteit Leuven. Zijn boek heeft als titel Borderline times. Als arts stelt hij een diagnose van onze samenleving en concludeert dat onze tijd aan borderline lijdt. Dat is een psychiatrisch ziektebeeld dat volgens hem niet alleen voor individuen geldt, maar ook voor onze samenleving. De diagnose van borderline kent negen symptomen. Op twee ervan ga ik in.
Het eerste symptoom dat ik wil noemen, is het hebben van instabiele en intense relaties. We leven in een tijd van individualisering en individuele vrijheid. Die vrijheid mag dan wel het hoogste goed zijn, maar ze heeft ook een prijs, en dat is een toenemende eenzaamheid. Individuele vrijheid en geborgenheid zijn twee zaken die onmogelijk te combineren zijn.
De tragiek is dat de moderne mens ze beide wil hebben en beide als het ware opeist. Hij wil vrij zijn en toch ook een gevoel van veiligheid en geborgenheid ervaren. Hij wil een veilig nest, een warm thuis, een liefdevolle relatie, maar wil ook vrij zijn. Die zaken zijn echter onmogelijk te combineren. Waar het verlangen naar vrijheid is, daar wil men niet gebonden zijn. En wie gebonden is, neemt ook verantwoordelijkheden op zich en is daardoor niet meer vrij.
Dit alles heeft grote gevolgen, bijvoorbeeld voor het huwelijk. Het huwelijk is een vorm van binding. Een huwelijk is bedoeld voor het leven. Maar de drang naar vrijheid ondermijnt de binding van het huwelijk. De Wachter schrijft dat in België een huwelijk gemiddeld 12,5 jaar duurt. Gemiddeld. Dat betekent dat veel huwelijken na een paar jaar al voorbij zijn.

AGRESSIE
Een ander belangrijk symptoom dat De Wachter noemt, is de onaangepaste agressie. Daarmee is bedoeld dat je geen controle hebt over je eigen boosheid. Deze onaangepaste agressie kan zich op allerlei wijzen voordoen. Het bijzondere en verontrustende daarvan is dat het zich plotseling voordoet, zonder een echte aanleiding. Er zijn geen redenen te noemen voor deze vorm van agressie, zeg om een vete uit te vechten of om iemand te beroven. Het zijn uitingen van pure destructie. Het is vernietigingsdrang. Ik denk aan het bloedbad dat in Noorwegen door Anders Breivik werd aangericht, aan de steeds terugkerende schietpartijen in Amerika, vooral op scholen. Ook daar richt het geweld zich tegen mensen die zich niet kunnen verweren.
Dit geweld is een nieuw fenomeen. Er hoeft geen vijand te zijn, die de woede opwekt. Het is juist andersom: er is woede en daarom kan iedereen de vijand zijn, op elk moment. Op elk willekeurig moment kan het geweld losbarsten. Dat is het beangstigende. Een en ander leidt tot de conclusie dat deze twee kringen laten zien dat onze samenleving onder grote druk staat: de individu wil vrijheid, maar leeft in een strak georganiseerde maatschappij, met veel rechten maar ook met veel verplichtingen. Deze spanning zorgt voor veel frustratie en kan zomaar tot uitbarstingen van geweld leiden, zowel privé als in het openbaar.

DE KERK
De derde, de binnenste kring is de kerk. Wat zijn de specifieke problemen waar de kerk en dus gemeenteleden en ambtsdragers mee geconfronteerd worden? Omdat de kerk middenin deze wereld staat, komen we in de kerk dezelfde problemen tegen als in de maatschappij. Dat zou niet zo moeten zijn, maar het is wel de praktijk. Dus komen we ook in de kerk het probleem van de onzekerheid tegen. Door alle ontwikkelingen is de kerk gedesoriënteerd.
Dat blijkt uit vier dingen: de vervaging van het godsbesef, een gevoel van leegte, een verlegenheid wat betreft ethische vragen en het verdwijnen van de horizon.

VERVAGEND GODSBESEF
Over de vervaging van het godsbesef is al één en ander gezegd. Dat laat ik verder voor wat het is. Wel lijkt me belangrijk hier enkele woorden te wijden aan onze omgang met de Bijbel. De enige remedie tegen de vervaging van het godsbesef is intense studie van de Bijbel. Daaraan zal de prediking leiding moeten geven. Het lijkt bijna overbodig om te zeggen dat de prediking ‘brongericht moet zijn. Toch is de laatste decennia een ander soort prediking in zwang gekomen, die minder brongericht is en veel meer ‘gemeentegericht’. Natuurlijk zal men zeggen dat dit geen tegenstelling hoeft te zijn, maar in de praktijk is dat wel het geval en dat heeft de prediking verzwakt. Gemeentegericht preken betekent dat de aandacht eenzijdig uitgaat naar de vraag of de preek wel overkomt, of met de preek de doelgroep wel bereikt wordt, of de mensen zich voelen aangesproken of de gemeenteleden zich erin kunnen vinden en zich erin herkennen.
Vooral dat laatste laat de achilleshiel zien. Wie al zijn kaarten zet op het communicatieproces, ontkomt er niet aan zo te gaan preken dat de gemeente zich bevestigd weet in zijn manier van geloven en van gemeente-zijn.

BRONGERICHTE PREDIKING
Daar stel ik tegenover dat de prediking brongericht moet zijn, dus op de Bijbel als de bron van licht en heil. In veel preken is de voorganger te snel klaar met de uitleg en gaat hij meteen naar de praktijk. De praktijk van het geloofsleven of de praktijk van het dagelijkse leven. Vaak mondt de preek uit in moraliserende en voorspelbare toepassingen.
Maar de seculiere tijdgeest knaagt al zo lang aan onze geestelijke wortels dat we uitleg nodig hebben. Dat is veel meer dan een historische toelichting geven. Het gaat er niet om de gemeente te vermoeien met feiten. Maar het gaat er wel om net zo lang met bijbelwoorden bezig te zijn, er net zo lang naar te luisteren tot die bijbelwoorden hun geheim prijsgeven, zodat er licht valt over kerk en wereld.
Daarom hebben we een prediking nodig die de Schrift ontvouwt. We moeten, om met de theoloog K.H. Miskotte (1894- 1976) te spreken, weer het ‘bijbels abc’ leren. We moeten dus intens luisteren naar het Woord van God. Alleen dan kan het tot een vertolking van het Woord komen die verdiepend en vernieuwend is.

KRUIS EN OPSTANDING
Zo’n uitleg en vertolking moet plaatsvinden met het oog op kruis en opstanding, als het hart van Gods openbaring. Het moet een uitleg zijn die gedragen wordt door de aanroeping van de Heilige Geest, om de juiste toonhoogte te vinden, om de diepe ernst en het beslissende karakter van de woordverkondiging te beseffen.
Zo’n uitleg is veel meer dan exegese. Exegese is uitleg die niet meer is en ook niet meer wil zijn dan verklaring. Maar een brongerichte prediking neemt de verklaring mee en zet die in de verbanden die ik zojuist noemde. Dan gaat het vonken, omdat de verkondiging op onze cultuur botst, beter gezegd, op ons eigen willen en denken botst. Er ontstaat een verlegenheid, die tot werkelijke vernieuwing kan leiden.

GEVOEL VAN LEEGTE
Een gevoel van leegte noemt De Wachter in zijn boek als één van de symptomen van deze tijd. De moderne mens kent een chronisch gevoel van leegte. Hij kan niet bij zijn eigen gevoel komen. Hij heeft geen toegang meer tot zijn innerlijk. Dat is aangrijpend.
Dat gaat ook ons als christenen aan, omdat wij mensen van deze tijd zijn. Het moderne leven heeft ons binnenstebuiten gekeerd. Alles is op het waarneembare gericht, op de rol die je speelt in het maatschappelijke leven, op de manier waarop je je presenteert, en is gericht op de indruk die je op anderen maakt, wat anderen van je vinden, hoe zij je beoordelen.

Die dingen zijn erg belangrijk. Daarom passen we ons ook aan. En we blijven ons aanpassen, zodat we onszelf kwijtraken en geen innerlijk meer overhouden. Op een gegeven moment vragen we onszelf af: wie ben ik nu eigenlijk? Dat zijn dingen die we ons moeten aantrekken.

EEN VREEMDE
Het is een oude waarheid dat wie God vindt ook zichzelf vindt. Het is opmerkelijk dat van de verloren zoon staat dat hij ‘tot zichzelf ’ kwam (Luk.15: 17). Toen hij helemaal aan de grond zat met zijn leven, kwam hij tot zichzelf. Daarbij maakt Augustinus een prachtige opmerking. Want wat deed de verloren zoon toen hij tot zichzelf kwam? Hij keerde terug tot zijn vader. Wie tot zichzelf inkeert, wie wil weten wie hij ten diepste is, moet tot de Vader gaan. Wie dat niet doet, blijft een vreemde voor zichzelf, die kent zichzelf niet, die zoekt zichzelf zonder zichzelf ooit te vinden en ervaart daardoor een chronisch gevoel van leegte.

Dr. A.A.A. Prosman uit Nijkerk is emeritus predikant

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen