Een brongerichte kerk

Je kunt je afvragen of de kerk nog het morele kompas van de samenleving is. Of verkeert de kerk zelf in een morele crisis? We hoeven niet naar de Rooms- Katholieke Kerk te kijken om te weten dat de kerk zelf in een diepe morele crisis is terechtgekomen.

TERUGHOUDENDHEID
De situatie is in de protestantse kerken anders, maar dat wil niet zeggen dat deze kerken wel een duidelijke visie op ethische zaken hebben. Er is in toenemende mate terughoudendheid om uitspraken te doen over ethische kwesties, behalve als het om zaken gaat waarover in grote lijnen hetzelfde gedacht wordt, zoals het milieu en armoedebestrijding.
Prof. H.M. Kuitert zei destijds dat de kerk er niet is voor de moraal, maar voor het verhaal. Met andere woorden: de kerk moet de bijbelse boodschap vertellen, maar zich geen oordeel aanmatigen over ethische kwesties. Het gevolg is dat de kerk zich laat meedrijven op de stroom van maatschappelijke ontwikkelingen.
Kerkenraden hebben het hier ook moeilijk mee. De plaatselijke gemeente voelt zich namelijk op ethisch terrein niet geruggensteund door de landelijke kerk.

PRIVÉLEVEN
Maar er is meer. In elke kerk en in elk gezin golft het seculiere leven binnen en blijkt het uiterst moeilijk om daarin een bepaalde eigenheid te behouden. Daar komt bij dat gemeenteleden mondig zijn. Zij hebben hun eigen mening en hebben geen behoefte aan inmenging van buitenaf. Het privéleven van gemeenteleden is een domein waar kerkenraden nauwelijks toegang toe hebben. Bovendien relativeren kerkenraden zichzelf: wie zijn wij dat wij anderen gaan voorschrijven wat ze moeten doen? Dat is een terechte opmerking. Het gaat er echter niet om anderen voor te schrijven wat zij moeten doen of niet doen. Er is wel een groot verschil tussen elkaar iets voorschrijven of opdringen en moeilijke zaken met elkaar bespreken en met elkaar zoeken naar Gods wil.

TOEKOMST
Dat de kerk gedesoriënteerd is geraakt, blijkt niet alleen uit de vervaging van het godsbesef, een gevoel van leegte en een verlegenheid inzake ethische vragen. Ook de horizon verdwijnt. Seculier leven betekent geen toekomst hebben. De seculiere mens verstaat onder toekomst een verlenging van het heden. Als kerk ondergaan we ook op dit punt de invloed van de secularisatie, door namelijk de toekomst steeds meer als een verlenging van het heden te zien.
Maar dat zou betekenen dat er ten diepste alleen een heden is, een heden dat nog niet is aangebroken. Dat zou ook betekenen dat de toekomst een variant is van het heden.
Als we zo naar de toekomst kijken, hebben we geen weet meer van wat toekomst eigenlijk is. Misschien vinden we dit een vreemde gedachte. Want er is geen tijd waarin zoveel gefantaseerd wordt over de toekomst als in deze tijd. De sciencefictionfilms en -boeken doen het goed en vinden gretig aftrek. Dat is nog echt geen bewijs dat men weet wat toekomst is.
In de Bijbel is de toekomst geen variant van het heden. Als de Bijbel over toekomst spreekt, betekent dat nu juist een breuk met het heden. De toekomst is iets wat geen oor heeft gehoord en geen oog heeft gezien. De toekomst is vol van het nieuwe.

ONTHECHT
Het Koninkrijk van God is geen verlengstuk van aardse ontwikkelingen. Het is iets nieuws en wel omdat tussen deze wereld en de toekomst van deze wereld de wederkomst en het oordeel staan. Er zal een nieuwe hemel en een nieuwe aarde zijn, waar gerechtigheid woont (2 Petr.3:13). Dat betekent dat de christen die uit de verwachting van deze toekomst leeft, in zekere zin onthecht is. Hij weet dat dit leven hem van God gegeven is en daarom zeer waardevol, bijna heilig is. Maar hij weet ook van een toekomst, die onze inspanningen hier en nu relativeren.

NIEUWE ONTWIKKELINGEN
Ik weet niet of ik erg concreet kan worden. In ieder geval is de concreetheid die mij voor ogen staat een andere concreetheid dan die ik in de kerkelijke discussie tegenkom. De concreetheid in de kerkelijke discussie gaat bijna altijd over wat we moeten gaan doen. Bijvoorbeeld het ontwerpen van een nieuw gemeentemodel: meer gastvrij, meer missionair, meer gavengericht. Of het gaat om de eredienst. Men streeft naar een nieuwe invulling van de eredienst: laagdrempelig, andere liederen, andere muziek, bijzondere diensten die op een speciale doelgroep gericht zijn. Zo zijn er vast nog wel meer dingen te noemen. Al die dingen kunnen soms bijdragen aan meer openheid en meer wervingskracht. Ze kunnen als verfrissend ervaren worden, met name in situaties waarin niets kan en niets mag en alles bij het oude moet blijven. Je kunt onder de indruk zijn van de creativiteit van mensen om de kerk meer leven in te blazen. Toch denk ik dat we eerst het probleem onder ogen moeten zien.

ONOMKEERBAAR PROBLEEM
Wat is nu eigenlijk ons probleem? Gesteld dat de kerkgang stabiel zou blijven en dat de middag- en avonddiensten niet onder druk zouden staan en dat de jeugd niet massaal zou afhaken, wat was dan het probleem? Kerkverlating en afnemend kerkbezoek zijn een symptoom van een dieper liggend probleem, van een onomkeerbaar probleem.
De koers van de samenleving is verlegd. Hier en daar zullen brokstukken van de oude christelijke beschaving blijven bestaan, maar de samenleving als geheel keert zich definitief af van het christelijk geloof.

RELIGIE
Er zal wel religie zijn, maar dan een religie zonder openbaring, zonder de God van Israël, zonder de God Die de geschiedenis leidt en bestuurt, zonder het kruis van Christus waardoor de zonden worden verzoend en zonder de Heilige Geest Die de mens vernieuwt. Het zal een religie zijn zonder zonde. En dat is beslissend. Wat overblijft, is een religie als een vorm van inspiratie, religie als zingeving, als gevoel voor het oneindige. Het zal een religie zijn die natuur, kunst, het leven en zelfs de dood tot inspiratiebron heeft.

OVERLEVEN
Te midden van die ontwikkelingen zal de kerk moeten overleven, haar weg moeten vinden, haar geloof moeten behouden. Dan kom je er niet met wat aanpassingen, met goede ideeën en mooie initiatieven. De christenheid, zoals die er nu in West-Europa is, hetzij rooms-katholiek, protestants of evangelisch, zal het niet redden. Tenzij de kerk weer brongericht wordt.
Onder brongerichtheid versta ik drie dingen: verdieping, volharding en vreemdelingschap. Een korte aanduiding van wat hiermee bedoeld wordt.

VERDIEPING
Verdieping houdt in dat een dominee geen preken houdt naar aanleiding van een Schriftgedeelte, maar dat hij een zorgvuldige uitleg geeft. Hij houdt geen preken met tal van toepassingen en actualiseringen. Toepassingen zijn toevoegingen. In de toepassingen ligt te veel van onszelf. Daardoor verzwakt de verkondiging.
Er moet terughoudendheid zijn wat betreft actualisering en toepassing. Niet onze toepassingen en concretiseringen kunnen ons dragen, alleen het Woord kan ons dragen. Niet onze toepassingen wijzen ons de weg, alleen het Woord is een lamp voor onze voet.
Toepassingen en concretiseringen zijn vaak krachteloos, omdat ze ons voor de zoveelste keer op onszelf en op onze eigen kleine wereld of op ons eigen geloof terugwerpen. De verkondiging moet ons juist daar bovenuit tillen. Dan krijgen we het gevoel van bevrijding, van verlossing.

VOLHARDING
Volharding staat in nauw verband met ascese. Een atleet die voor de overwinning gaat, moet zichzelf beperkingen opleggen. Ascese is zichzelf beperkingen opleggen. Ascese betekent letterlijk: afstand doen van.
Christenen willen niet het onderste uit de kan van de welvaart en van de vrijheid hebben. Ascese, dus matigheid, is een innerlijke kracht van het geloof.

VREEMDELINGSCHAP
Vreemdelingschap betekent niet dat mensen zich terugtrekken uit de wereld, bijvoorbeeld op de manier waarop Jona zich installeerde buiten Ninevé om de ondergang van de stad op veilige afstand te bekijken. Vreemdelingschap betekent wel: zich bewust zijn en zich bewust blijven van het feit dat we navolgers van Christus zijn en bereid moeten zijn om Zijn kruis te dragen.

Dr. A.A.A. Prosman uit Nijkerk is emeritus predikant.

Volgende week: ds. J. Brouwer over profetie en wijsheid in ons leven.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen