Navolging tot het einde

De acceptatie en populariteit is zowel vreemd als begrijpelijk. Zij is opvallend omdat de rechtvaardiging door het geloof, de bekering van de zondaar tot het geloof in Christus, dé gedachte van de gereformeerde theologie – van hervormdgereformeerd tot oud gereformeerd – niet het artikel is waarmee het werk van Lewis en Bonhoeffer staat of valt.
Maar zij is begrijpelijk wanneer we ons realiseren dat (hervormd-) gereformeerde mensen nu in een andere samenleving leven, in een samenleving waarin zij als christenen een geheel andere positie innemen dan in het verleden, en dat die nieuwe situatie nieuwe vragen met zich meebrengt die in oude, traditionele boeken niet worden gesteld, laat staan beantwoord, maar bij Lewis en Bonhoeffer wel.
Lewis is voor alles de apologeet, de vérificateur van het christelijk geloof, die een weidse traditie in stelling brengt tegen de moderne onttoverde cultuur. Bonhoeffer heeft als weinig anderen nagedacht over de vraag welke gestalte het christelijk geloof zou aannemen in een definitief post-religieuze wereld. Bij vader Brakel of ds. W.L. Tukker gaat het daar niet over. Lewis en Bonhoeffer zijn daarom een welkome aanvulling op de canon zoals we die tot voor kort kenden.

NAVOLGING
Bonhoeffer lees je niet (bij mijn beste weten) in een week van voorbereiding op het avondmaal of in tijden van duistere zielenachten. Alhoewel ik denk dat hij over dit soort zaken het nodige te zeggen heeft gehad. Hij kende, bijvoorbeeld, zijn Kohlbrugge, citeerde hem om duidelijk te maken dat alleen de gelovige gehoorzaamt en alleen de gehoorzame gelooft, en geeft meer dan eens blijk van het wonder van de stille omgang te weten.
Maar we lezen hem om de vraag die hij zelf in het voorwoord op Navolging als volgt formuleerde: ‘Ons benauwt de vraag wat de oproep tot navolging in deze tijd kan betekenen voor arbeiders, zakenlieden, boeren en militairen, de vraag of hier niet een ondraaglijke tweespalt veroorzaakt wordt in het bestaan van de in de werkelijkheid werkende mens en christen.’ Dat zijn vragen waarop christenen vandaag, in een wereld waarin alle schuilplaatsen van het geloof langzaam maar zeker verkruimelen, een antwoord willen hebben: hoe blijft het geloof staande in een wereld waarin ‘de barmhartige liefde van God midden onder haar vijanden leeft’?

OVERTUIGEND
Zelf heb ik lange tijd gedacht dat Bonhoeffer de man van het religieloze christendom was, met de kerk als brenger van het messiaanse heil in de wereld. Toen mijn klasgenoot en vriend Ewald Mackay op de Guido de Brès al naar Bonhoeffer greep, maakte ik mij grote zorgen over zijn zielenheil. Het eerste boek van Bonhoeffer dat ik zelf van a tot z las, waren in 1994 zijn Bruidsbrieven, zijn beklemmende briefwisseling met zijn jonge, aristocratische verloofde Maria von Wedemeyer. Ze troffen me als een stomp in de maag: zo waarachtig, zo overtuigend.
Daarmee zijn we denk ik bij de tweede reden waarom Bonhoeffer zo veel gelezen wordt: hij overtuigt niet alleen met zijn vraagstelling maar ook door de zeldzame wijze waarop hij als persoon samenvalt met zijn boodschap. Wie wil weten wat navolging in het moderne leven kan betekenen, kan Navolging lezen maar ook de biografie van Bonhoeffer. Hij volgde Christus tot in de naakte dood. En hij confronteert ons met indringende vragen, zoals met de vraag die Eberhard Bethge Marie van Beijnum en mij stelde toen wij hem in 1995 interviewden voor ons boek De oorlog achter de oorlog: ‘Waar wordt de vrijheid nu bedreigd en wat moeten wij doen om haar te verdedigen?’

VERZET
Maar voor mij is Bonhoeffer meer in het bijzonder vooral de man die de weg van de navolging tot het einde toe ging door ook buiten een christelijke context heel ver te gaan om de toekomst van het christendom veilig te stellen. In een tijd waarin de kerk hem tegenviel, viel de wereld hem mee. Ik doel dan natuurlijk op zijn deelname aan het verzet tegen Hitler en de bereidheid zelfs mee te doen aan acties die tot de dood van Hitler moesten leiden. Bonhoeffer was piëtist en putschist, martelaar en spion. Hij stond niet met één been op de aarde en één been in de hemel, maar met beide benen op de aarde en in de hemel. Het gaat hier niet zo maar om klein-ethische vragen van goed en kwaad, maar om de vraag naar het goede in uitzonderlijke grenssituaties (Ernstfall). Hitler en het nationaalsocialisme vielen niet in te tomen of bij te sturen. Als de koetsier dronken is, moet hij van de bok getrokken worden, dan zijn ongehoorzaamheid en verzet geboden.

REVOLUTIE
Bonhoeffer ontmoette die geest om zich heen in zijn familiekring, bij broers en zwagers, de Bonhoeffers, Dohnanyi’s, de Leibholzen en de Schleichers, die alle betrokken waren bij het conservatieve (hoogburgerlijke en adellijke) verzet tegen Hitler. Velen van hen waren cultuurchristenen of werden weer christen. Maar ze begrepen allen dat zich in Duitsland een nihilistische revolutie voltrok die het christendom niet meer als fundament van de westerse cultuur wilde aanvaarden. Dat was de oorlog achter de oorlog.
En Bonhoeffer ontdekte, in zijn ontwerp voor een ethiek, het grote belang van de ‘mandaten’ als ‘onderhoudingsordeningen’. Het gaat om de kerk (de prediking), huwelijk en gezin, de cultuur (arbeid) en de overheid. Het zijn instituties die de geschiedenis verlengen, met het oog op de toekomst van Christus. Zij vormen de weerhoudende macht die de antichrist nog tegenhoudt (2 Thess. 2:7) en creëren zo een bedding in de tijd voor de voortgang van het heil.

ARISTOCRATISCH CHRISTENDOM
In die strijd is veel geoorloofd. Zelfs een aanslag, zoals Claus von Stauffenberg die op 20 juli 1944 zou plegen. In de christelijke vrijheid waarin Bonhoeffer stond, was hij bereid de schuld van het compromis op zich te nemen om de schade van het kwaad te verminderen. Alleen wanneer men deze verantwoordelijkheid op zich neemt, is men volgens Bonhoeffer nog bruikbaar en geen stomme getuige van boze daden. God ziet het hart aan. Het oordeel over onze keuzes kunnen we in die situaties aan Hem overlaten. Wij zijn geroepen tot gehoorzaamheid en navolging, ook in de geheime weg van het verzet, en in vrijheid het erop te wagen.
‘Aristocratisch christendom’ gaat dat in de gevangenisbrieven van Bonhoeffer heten. Het is een hard en mannelijk geloof dat ‘ontstaat uit en bestaat in het offer’. Dat offer betekent ook dat we weer leren zwijgen, zonder woorden het goede leren doen. Het vereist een nieuwe levenskwaliteit, de keus voor een kleine vriendenkring van afgesloten en eenzaam levende mensen, de vreugde in het verborgen leven, de terugkeer van krant en radio (en internet) naar het boek, van de haast naar de rust en de stilte, van de verstrooiing naar de verzameling, van de sensatie naar de bezinning, van snobisme naar bescheidenheid, van mateloosheid naar de maat. De Putsch (staatsgreep) stond ten dienste van de pietas (vroomheid).

Dr. B.J. Spruyt uit Gouda is historicus, columnist en conservatief denker.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen