Wilhelmus Schortinghuis

In Het innige christendom van de achttiende-eeuwse predikant W. Schortinghuis horen we een ander geluid. Dat boek is bekend geworden vanwege de ‘vijf nieten’. In dat boek horen we niemand die zegt: ‘Je kunt het en je deugt wel.’ Zeker niet. In Het innige christendom staat: ‘Ik wil niet, ik kan niet, ik weet niet, ik heb niet en ik deug niet.’ Dat zijn de vijf nieten. Vijfmaal staat er iets wat we niet hebben. Daar kwam en komt kritiek op. Toch is het goed om te kijken wat deze ‘vijf nieten’ vandaag te zeggen hebben.

BEVINDING
In al zijn pennenvruchten komt de noodzaak van de bevinding van het geloof sterk naar voren. Geloof is niet alleen dat we weten wat er in de Bijbel staat. Het gaat erom dat de Heilige Geest ons licht geeft, zodat we God op de goede manier leren kennen. Wat ook opvalt in de boeken van Schortinghuis is de grote afstand tussen God als Schepper en de mens als schepsel. God is heel hoog, Hij is allervolmaakst. De mens is heel laag. Dat is een worm en een stofje.
Schortinghuis gebruikt veel woorden met een bepaalde gevoelswaarde: De mens ziet zich als een ‘arme worm’. Als iets van Gods genade gezien wordt, is dat een ‘zoete gestalte’. De ootmoed is een ‘weergaloos sieraad’. Van de Heere wordt gesproken als van de ‘alleswaardige heerlijkheid van de allerhoogste majesteit’.
Normaal gesproken hebben we niet door dat we niet kunnen en niet willen. Pas als God met Zijn Geest in ons leven werkt, komen we erachter dat we niet kunnen en niet willen en niet deugen en niet hebben en niet weten. Dit zijn de ‘vijf nieten’ die God ons laat zien. Schortinghuis vertelt niet hoe hij aan de ‘vijf nieten’ komt. Op een later moment zegt hij deze woorden van een collega gehoord te hebben. Andere schrijvers zoals Tauler en Lampe maken soortgelijke opmerkingen. De middeleeuwse mysticus Tauler zegt: ‘Prent in uw gemoed dat gij uit uzelf niets zijt, niets hebt en niets kunt doen.’

KRITIEK
Op Schortinghuis’ werk is veel kritiek gekomen. Naast de vraag of de Bijbel wellicht een ondergeschikte rol speelt in dit werk, is er veel gezegd en geschreven over de ‘vijf nieten’. Hem wordt verweten een verkeerde mystiek na te streven. Ook krijgt hij het verwijt dat de mens op deze manier lijdelijk wordt gemaakt.
Schortinghuis heeft zich ook verdedigd. Hij heeft de ‘vijf nieten’ iets uitgebreid. Zoals ik geboren word, kan ik niet en deug ik niet. Dat blijft ook het hele leven lang. Maar we zijn gelukkig als God in ons leven komt. Want Hij kan wel en Hij geeft wel.

BETEKENIS
Het is jammer dat Schortinghuis zo negatief is over ons als schepsel. In de Bijbel gaat het wel over zonde en schuld, maar dat is niet omdat we zo klein en nietig zijn voor God. Het is omdat we tegen Hem in opstand gekomen zijn.
We moeten dat onderscheid wel maken. Ten opzichte van God is het waar dat we niet kunnen en niet deugen. Dat is omdat we zondig zijn. Als geschapen mens heeft de Heere ons veel mogelijkheden wel gegeven.
Over de ‘vijf nieten’ valt op te merken dat deze niet altijd goed zijn begrepen. Schortinghuis presenteert ze niet als voorwaarde om tot Christus te komen. Toch zijn ze wel vaak zo gezien. Schortinghuis laat zien dat de mens nooit kan en wil, maar dat we dit pas werkelijk doorkrijgen wanneer de Geest ons verlicht.
Schortinghuis zegt niet dat we maar moeten afwachten omdat we niet kunnen en niet willen. Hij zegt wel dat we door de Geest van God erachter komen wie we echt diep vanbinnen zijn.

GELOOFSINZICHT
Hij plaatst de ‘vijf nieten’ in het geloofsinzicht dat een mens ontvangt van de Heilige Geest. Dat is ook de waarde voor vandaag. Wij leven in een cultuur waarin we veel kunnen en moeten en hebben en waarin we leven bij onze eigen keuzes en ons kunnen. Dit denken waarin de mens iets kan en moet en zal, is ook in de kerk aanwezig.
Schortinghuis heeft de ‘vijf nieten’ later iets uitgebreid. Zoals ik geboren word, kan ik niet en deug ik niet. Dat blijft ons hele leven. Maar we zijn gelukkig als God in ons leven komt. Want Hij kan wel en geeft wel.
Dat is mooi. Het is bevrijdend als we zien dat we niets kunnen, maar erbij mogen bedenken en geloven dat Jezus Christus alles kan. Het is een zegen als we belijden dat we niet deugen, maar dat Christus alles meebrengt om zalig te maken en God te eren. Schortinghuis zegt: ‘Ik weet niet, als ik niet geleerd word’, oftewel: als de gelovige door God geleerd wordt, krijgt hij kennis en weet hij.
Deze manier van lezen van de ‘vijf nieten’ houdt ons klein en nederig. Na de ontvangen genade en het zicht op de Heiland kunnen wij ons niet gaan verheffen. Ook als we de Heere Jezus hebben liefgekregen, blijft het waar dat we niet kunnen, maar dat Hij alles kan. Dan mag de nadruk in alles op Hem liggen. Hij Die kan en wil en zal en deugt en weet. Het is een zegen als we in alle omstandigheden zo met de Heere en Heiland verbonden zijn dat we geloven dat in Zijn volbrachte werk alles ligt wat ons ontbreekt.

IN CHRISTUS
Toch komt dit aspect in Het innige christendom niet altijd duidelijk naar voren. In het boek De geborene Christus zegt Schortinghuis het wel als hij schrijft: ‘De grond van uw aanneming en waardigmaking bij de Heere ligt niet in uw goede gestalte, plichtsoefeningen en deugdsbetrachtingen, maar alleen in de eeuwige gerechtigheid van de gezegende Heere Christus. In wien en om wiens dadelijke en lijdelijke gehoorzaamheid God de Vader alleen in u een welbehagen kan en wil hebben’
Zo bezien is het zegenrijk te belijden dat in ons niets goeds woont. Dit is een actueel onderwerp. Ook in de groei van het geloof worden we als mens niet voortdurend beter en groter.
Maar Hij krijgt steeds meer invloed in ons leven.
Dan komt niet de gelovige centraal te staan, maar dan ontdekken we in onszelf niets goeds, maar in de gezegende Heiland en Borg Christus ontdekken we steeds meer, ja zelfs alles. Dat is de lijn van de catechismus. Als het gaat over het avondmaal staat er immers: ‘Die zich vanwege hun zonden mishagen en nochtans vertrouwen dat deze hun om Christus’ wil vergeven zijn’ (zondag 30).
Dat is de ware bevinding, als we in ons en bij ons niets goeds ontdekken, maar de Heere geloven en vertrouwen dat in Christus ons alles geschonken wordt.

LEVEN EN WERK
Wilhelmus Schortinghuis leeft van 1700 tot 1750. Hij studeert in Groningen en dient twee gemeenten, namelijk Weener en Midwolda.
Schortinghuis’ bekendste werk is het Het innige christendom. Dit boek verschijnt in 1747. Hierin staat de opsomming van dat wat we niet zijn en hebben vermeld. De schrijver maakt in zijn eerste gemeente een verandering door. Het geloof is voor hem niet langer de algemene kennis van dat wat de Bijbel zegt, maar het wordt een doorleefd geloof. De Heere bekeert hem. Dit gaat met veel emoties gepaard. In Het innige christendom wordt zijn bekering verhaald.
Schortinghuis heeft ook enkele gedichtenbundels en andere werken geschreven. Er is in zijn boeken duidelijk verwantschap met verschillende nadere reformatoren en piëtisten. De verwantschap met J. van Lodenstein is het meest duidelijk.

Ds. C.H. Bijl is predikant van de hervormde gemeente te Waddinxveen.

In deze reeks komen opvallende figuren uit de kerkgeschiedenis naar voren, telkens aan de hand van een gebeurtenis of publicatie. Volgende week zoomt ds. P. van der Kraan in op Abraham Hellenbroek en zijn ‘Voorbeeld der goddelijke waarheden’.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen