Kuyper nagereisd

Prof.dr. George Harinck, verbonden aan de VU en de Theologische Universiteit Kampen, is het afgelopen jaar Abraham − ‘de Geweldige’ − Kuyper nagereisd. Die reisde in 1905 en 1906 rond wat hij ‘de oude wereldzee’ noemde. Zijn reiservaringen op de Balkan, de Krim, Turkije, het Midden-Oosten en Noord-Afrika zagen het licht in twee dikke delen. Harinck schreef ook een boek over de reis en er kwam een tv-serie bij de IKON. Albert-Jan Regterschot sprak voor het Reformatorisch Dagblad met Harinck.

RD
Wat was voor de 68-jarige Kuyper in 1905 eigenlijk de aanleiding om een maandenlange reis te gaan maken?
Harinck: ‘Kuyper had de verkiezingen verloren en voelde zich naar een zijspoor gerangeerd. Hij was nog vitaal, en ging doen wat hij allang wilde maar door zijn drukke leven nooit had kunnen doen: een reis maken door de landen rond de Middellandse Zee.’

Kuyper wilde zich verdiepen in een regio die ‘toen en nu instabiel is’, aldus Harinck. Hij wilde ‘de Levant’ zien, zoals hij het zelf noemde, en Palestina. Hij besloot eerst enkele weken bij te komen van de verkiezingen, en ging ‘kuren’, in Zuid-Duitsland. ‘Uit de brieven aan zijn dochters, die zich in het documentatiecentrum aan de Vrije Universiteit bevinden, blijkt dat hij de eerste tijd nog wat mat is.
Maar na een maand of twee gaat er een knopje om. Hij gaat op reis en heeft er zin in.’

Zo’n enorme reis als Kuyper maakte was destijds uitzonderlijk, en ook nu nog, aldus Harinck. ‘Het waren toentertijd enkelingen die zoiets ondernamen, vooral avontuurlijk ingestelde miljonairs. Kuyper was weliswaar een staatsman, maar hij wilde aanvankelijk zo veel mogelijk incognito reizen.
Dat lukte maar deels. Soms genoot hij er ook van als juist op de moeilijke momenten –want die waren er zeker op de reis– een helpende hand werd toegestoken omdat men wist dat er een oudpremier op stap was.’

Welke ervaringen die Kuyper had, herkende u tijdens de reis?
‘Kuyper beschrijft de timide houding van christenen in gebieden waar de islam overheerst. Dat zagen wij ook. Christenen vormen in veel landen in en om het Midden-Oosten een minderheid. Bij de kopten in Egypte zag ik een houding van: ‘Alles wat er in dit land gebeurt, overkomt ons.’ Dat is een enorm verschil met activistische christenen, van wie Kuyper een representant was.
Wat daarnaast ons en Kuyper opviel, is de enorme rol van de islam. Afgaande op wat Kuyper erover schrijft, gecombineerd met mijn eigen waarneming, is mijn indruk dat de positie van die godsdienst in de afgelopen eeuw alleen maar sterker is geworden. De derde overeenkomst is de instabiliteit. Die was er een eeuw geleden al in het gebied dat Kuyper bereisde, en die is er nu nog steeds. We waren bijvoorbeeld op de Krim, kort na de annexatie van dat schiereiland door Rusland. Naar Syrië konden we niet, terwijl Kuyper er wel geweest is. Opvallend is overigens wat Kuyper schrijft over de Krim. ‘Alleen de Russen kunnen er wat van maken’, concludeert hij. Kuyper schuwt in zijn reisbeschrijving bepaald niet om stellingen te poneren over landen en volken.’

Kuyper zocht bewust de grenzen van de invloedssferen van christendom en islam op. Waarom?
‘Om meerdere redenen. Hij is geïnteresseerd in de mystieke islam en in de manier waarop deze godsdienst omgaat met regels. Hij heeft waardering voor de toewijding die moslims tonen en ook voor de wijze waarop ze voor Allah opkomen. Dat zouden christenen meer mogen doen, concludeert hij. Hij verdiept zich in de mystiek door de dans te bekijken die derwisjen opvoeren. Dat zijn soefi’s, leden van een mystieke stroming binnen de islam. Hij toont zich bezorgd over wat hij ziet: als je via een extase een band krijgt met God, zou je daaruit zonder tussenkomst van anderen kunnen weten wat God wil. Kuyper is bang voor ontsporingen daarin, en verwijst naar de wederdopers in Münster in de 16e eeuw. Als een godsdienst geen kader heeft, kunnen volgelingen alle kanten op, aldus Kuyper. Hij schrijft dat de islam op die manier de wereld kan veroveren.’ (…)

AKZPLUS.NL
Een thema dat in de dagen van Kuyper niet actueel was, is de stroom vluchtelingen die de Middellandse Zee proberen over te steken. Op zijn weblog (te vinden op akzplus.nl) schrijft Harinck daar wel over. Op 1 november (Allerheiligen) volgen ze Abraham Kuyper op Sicilië:

We zien het vrijwel ongeschonden Concordiatempeltje op een heuvel bij de stad. Kuyper bezocht het Griekse bouwwerk en verklaarde de gaafheid door het gebruik als kerk in plaats van het aan het verval over te geven. We ontmoeten Gian Pietro en rijden achter hem aan naar het plaatselijke kerkhof, het oude.
Daar is het zeer druk. Op Allerheiligen gedenken de Italianen hun doden. Ze doen dat met familieleden op het graf, door er bloemen te leggen, te bidden en te praten. De graven zijn soms platte stenen, zoals wij die ook wel kennen, maar ook vaak huisjes, waar je in kunt door een deurtje te openen en waarin links en rechts verdiepingen zijn aangebracht, waar wel zes of tien doden kunnen liggen. Aan de natuurstenen buitenkant staat een familienaam, soms foto’s met een al dan niet religieus tekstje erbij en ook bloemenvazen aan verticale rails, zodat je meerdere boeketten kwijt kunt. Zo ontstaat een stad van doden met allemaal nauwe, kleurrijke straatjes waarop het voetverkeer vandaag druk is.
We zijn hier met Gian Pietro, omdat hij twee plaatsen in zijn familiegraf beschikbaar heeft gesteld voor Afrikaanse migranten/vluchtelingen die op hun reis naar Europa zijn omgekomen, veelal op hun overtocht naar Europa op niet-zeewaardige of te volle boten. Deze doden vormen een geweldige problematiek op Sicilië, omdat het er zoveel zijn. Wie zijn ze, wie verzorgt hun lijken en begraaft ze, en waar? De identiteit is bij afwezigheid van papieren en van familie of bekenden vaak niet te achterhalen. En waar moeten ze begraven worden? Uit humanitaire overwegingen stellen sommige Italianen hun graven voor hen open. Zo iemand is Gian Pietro. Hij en zijn zus boden twee plaatsen in hun grafhuis aan. Het greep hem aan dat toen de twee kisten arriveerden om bijgezet te worden, een kistje klein was: het ging om een moeder en een kind. Hij is wel bekritiseerd om wat hij deed – hij zou er financieel beter van zijn geworden, maar dat is onzin. Hij spaarde de gemeenschap eerder geld uit, omdat die niet voor een graf hoefde te zorgen. Hij zoekt nog steeds naar de identiteit van de moeder en haar kind, maar heeft nog weinig resultaat geboekt.

ND
Voor het Nederlands Dagblad deed Sjoerd Mouissie verslag van het eiland Lampedusa, waar dagelijks mensen uit zee worden gered.

‘Wij kunnen Gods opdracht van naastenliefde niet uitvoeren’, verzucht pater Giorgio in een zaaltje van de kerk in het centrum van het dorp. De vluchtelingen die de overtocht overleefd hebben, worden meteen naar een detentiecentrum gebracht. ‘En daar mag niemand naar binnen, dus ook wij niet. De mensen die daar zitten, krijgen geen geestelijke bijstand, terwijl ze zo getraumatiseerd zijn.’
En helpen wil de kerk graag. De datum 3 oktober 2013 wordt door de eilandbewoners steevast aangeduid als ‘la tragedia’ – de ramp. Toen verging een boot met 500 opvarenden vlak voor de kust van Lampedusa. Slechts 155 van hen overleefden het drama. ‘Dat was het keerpunt in de betrokkenheid van de kerk en de eilanders met vluchtelingen’, zegt pater Giorgio. ‘Iedereen was geschokt. Er is een groot verschil tussen alleen horen van verdrinkingen en daadwerkelijk helpen met het bergen van tientallen lichamen van degenen die verdronken zijn. Ze dreven overal.’ (…)

Lampedusa kent twee werelden: die van het overvolle, door het leger bewaakte detentiecentrum en de buitenwereld waar nauwelijks iets van vluchtelingen te merken valt.

Voor de kerk betekenen die twee werelden dat ze op eieren loopt, erkent pater Giorgio. De voorgangers en medewerkers doen hun werk bijna ‘undercover’. ‘Als de vluchtelingen aan land worden gezet, kunnen we altijd eventjes de pier op, om contact met ze te hebben. Dat mag eigenlijk niet, want de haven is een militaire zone.’
Dat is dan ook de reden waarom de kerk op Lampedusa niet luidkeels vraagt om meer mensenrechten en betere verzorging voor de immigranten. ‘Als wij problemen maken, komen we die haven niet meer in. En dan is al het contact weg.’ Daarnaast is zijn werk al lastig genoeg.
‘Vlak na ‘la tragedia’ moesten de slachtoffers begraven worden. De overlevenden, onder wie familieleden, konden echter niet naar de begrafenis komen, omdat zij Lampedusa niet mochten verlaten. Wij hebben toen hier een groot scherm neergezet, zodat ze in ieder geval toch nog iets van de begrafenis konden zien. Even later stond er politie voor onze deur: Wat al die immigranten hier te zoeken hadden, wilden ze weten.’

De Middellandse Zee mag geen kerkhof worden, zo zei paus Franciscus onlangs in het Europese Parlement. Hulp is geboden voor mensen in nood. Tegelijkertijd is de achterliggende situatie zeer complex in de landen rond de oude wereldzee. Er is gebed nodig om wijsheid voor wie verantwoordelijkheid dragen voor de aanpak van deze problematiek.

Ds. G. van Meijeren is hoofd mobiliteitsbureau Predikanten & Kerkelijk Werkers van de Protestantse Kerk.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen