Bernardus Smytegelt

Meerdere keren luchtte de erudiete hoogleraar uit Utrecht, die zelf een verwoed verzamelaar en eminent kenner van de ‘oude schrijvers’ was, tijdens college zijn hart. Hij was van mening dat veel predikanten en gemeenteleden zich wel beroemden op de traditie van de Reformatie en de Nadere Reformatie, maar nauwelijks op de hoogte waren van wat ze geschreven hadden. ‘Veel geprezen, slecht gelezen.’
Misschien zijn er wel enkele uitzonderingen te noemen. De naam van Wilhelmus à Brakel, doorgaans kortweg aangeduid als ‘vader Brakel’ roept in brede kring nog wel de nodige herkenning op. De beide dikke delen van diens Redelijke Godsdienst sierden in het verleden menige boekenplank en die herinnering is ongetwijfeld bij velen blijven hangen.

HET SMYTEGELTBRUGGETJE
Een tweede oudvader die niet geheel in de vergetelheid is geraakt, is Bernhardus Smytegelt (1665-1739). Hij wordt al snel geassocieerd met Middelburg, al was het alleen al vanwege het befaamde Smytegeltbruggetje, dat zich daar ooit bevond. Het is in 1959 afgebroken. Toeristen die tijdens vakantie de Zeeuwse hoofdstad aandoen, nemen het verhaal dat aan dit bruggetje verbonden is, mee naar huis.
Het herinnert aan een gure novemberavond. Het is aardedonker en een sterke noordwestenwind doet de ijzeren uithangborden kreunen en piepen, als er wordt geklopt aan de pastorie van onze oudvader. Er ligt een gemeentelid op sterven en de predikant krijgt het verzoek onmiddellijk pastorale bijstand te komen verlenen. Smytegelt gaat door weer en wind op pad. De straten zijn verlaten, hij komt niemand tegen. Alleen ziet hij bij een hoekhuis de donkere silhouetten van twee mannen. Zijn het zeelieden die na een avond passagieren onderweg zijn naar hun schip? Later zal Smytegelt de waarheid vernemen, maar tijdens die avond is alle aandacht voor zijn zieke gemeentelid. Bij diens huis aangekomen wacht hem een verrassing. Het blijkt loos alarm te zijn. Er is geen zieke in het desbetreffende huis.
Twee jaar later wordt hij opnieuw bij een zieke geroepen. De man bekent dat hij het was die Smytegelt op die bewuste avond uit bed heeft geklopt. Hij was de predikant niet goedgezind en had het plan om samen met een geestverwant de dominee aan te vallen en in het water te gooien. Tot hun schrik zagen zij echter dat engelengestalten, met vlammende zwaarden, Smytegelt beschermden. Daardoor hadden ze hun plan niet durven uitvoeren.
Over de historische betrouwbaarheid van dit verhaal bestaan de nodige twijfels, maar dat laten we hier verder rusten. Feit is dat deze ‘legende’ de naam van Smytegelt mede een blijvende bekendheid heeft gegeven.

KRITISCHE VERKONDIGING
Smytegelt wordt in zijn dagen geroemd vanwege zijn trouwe pastoraat. Vooral als prediker verwerft hij naam en faam. Hij preekt uit het hoofd, heeft een stem die klinkt als een klok en weet vooral de aandacht vast te houden door zijn heftige mimiek. Niet zelden slaat hij met zijn vuisten op de kansel of zwaait hij geestdriftig met zijn armen. In zijn kritische verkondiging noemt hij man en paard zonder iemand te ontzien.
De bestuurders van zijn stad zijn dan ook niet erg ingenomen met hem. Smytegelt wordt in zijn dagen zeer bemind door het kerkvolk, maar in dezelfde mate verguisd door de regenten.

NOTULISTEN
Veel van zijn preken zijn bewaard gebleven, hoewel hij daar zelf niet aan heeft bijgedragen. Ze zijn opgetekend door gemeenteleden, onder wie Maria Boter. Gedurende dertig jaar heeft zij Smytegelts preken genoteerd in een soort stenoschrift en vervolgens thuis uitgewerkt.
Nog niet zo lang geleden dook in Leiden een perkamenten band op met een aantal door notulisten uitgeschreven preken van de Middelburgse prediker. Hoe bijzonder deze vondst ook is, geheel uniek kan deze niet worden genoemd. In het gemeentearchief van Kampen bevindt zich een vergelijkbaar exemplaar.
De preken gaan allemaal over dezelfde tekst, namelijk Mattheüs 12:20,21 waar Jezus spreekt over het ‘gekrookte riet’ en de ‘walmende vlaswiek’. Kenners stelden meteen vast dat deze prekenbundels onderdeel vormden van een veel grotere serie preken die Smytegelt in de Zeeuwse hoofdstad heeft gehouden. In totaal preekte hij niet minder dan 145 keer over bovengenoemde tekst. De preken werden na zijn dood in twee banden uitgegeven (1744) en zijn daarna meerdere keren herdrukt. Kortweg wordt de verzameling aangeduid met de titel Het gekrookte riet. Naast de serie preken over de Heidelbergse Catechismus is Het gekrookte riet veruit het meest populaire werk van Smytegelt geworden.

PIËTISTISCHE TOONZETTING
Wie de preken uit deze bundel leest, wordt onmiddellijk getroffen door de piëtistische toon die erin doorklinkt. Smytegelt is een waardig vertegenwoordiger van de beweging van de Nadere Reformatie. Sterke nadruk valt op het persoonlijke geloof en de doorleefde omgang met God. Uit alles blijkt dat Smytegelt een pastor wil zijn die zijn gemeenteleden helpt en stimuleert in hun geestelijk leven. Het is hem erom te doen om zijn hoorders bij Christus te brengen en te houden. Vooral de zwakken in het geloof en de aangevochtenen spreekt hij bemoedigend toe. De toevoeging aan de titel van zijn boek is in dit opzicht al veelzeggend: ‘waarin een zwak en kleingelovig christen opgewekt en bestuurd wordt, om op de Heere Jezus te hopen, mitsgaders verscheidene gevallen en zwarigheden van het gemoed worden opgelost en beantwoord, tot derzulken vertroosting en aanmoediging, om met blijdschap al strijdende, den weg des geloofs naar den hemel te bewandelen en aan de eeuwige gelukzaligheid te zijner tijd deel te krijgen’.

KENMERKEN
Intussen maken de preken van Smytegelt ook duidelijk dat hij behoort tot de latere fase van de Nadere Reformatie. Een al te sterk accent op de kenmerken waaraan een levend christen heeft te voldoen, kan het zicht op Christus en op Gods beloften onbedoeld verduisteren.
De Middelburgse pastor is daar niet geheel en al aan ontkomen. In zijn Het gekrookte riet somt hij niet minder dan zevenendertig maal acht tekenen of blijken op waaraan ‘het gezegende zaad te kennen is’. Dat is wel wat veel van het goede, al blijft de diepste intentie van Smytegelt toch het heenwijzen naar Christus en Zijn volbrachte werk.

MAATSCHAPPELIJK BETROKKEN
Wie meent dat de concentratie op het innerlijke leven bij Smytegelt leidt tot wereldvreemdheid, vergist zich schromelijk. De Middelburgse piëtist heeft zich voluit gemengd in het leven en samenleven van zijn tijd. Op meerdere momenten toont hij zijn betrokkenheid op de maatschappij en de economie van zijn dagen.
Een saillant voorbeeld daarvan is zijn uitlating over de slavenhandel, waaraan Middelburgse kooplieden in zijn dagen een stevige bijdrage leveren. Verschillende collega’s beriepen zich op de vervloeking van Chams zoon Kanaän uit Genesis 9 om de slavenhandel te legitimeren. Smytegelt distantieert zich daar resoluut van en spreekt van diefstal. Hij neemt het de rijke christelijke reders en handelaars kwalijk dat zij zwarte Afrikanen ‘diefelijk ontstolen’ hebben aan hun land.

ACTUEEL
Zijn de preken van Smytegelt achterhaald? Ongetwijfeld vertonen zij de sporen van het leven en geloven in de zeventiende en achttiende eeuw. Bij nader inzien blijken zij echter toch verrassend actueel, en dat in dubbele zin.
Veel jongeren in reformatorische kring hebben vandaag moeite met de prediking in hun kerk. Nogal eens wordt deze te abstract en te rationalistisch gevonden. In dat opzicht kan Smytegelt ons wat leren. In zijn prediking is alle ruimte voor ervaring, voor beleving. Een valkuil is daarbij ongetwijfeld het risico dat de gelovende mens meer aandacht krijgt dan Christus, de Middelaar. Dat neemt echter niet weg dat oudvaders als Smytegelt een heilzame correctie kunnen betekenen voor een al te afstandelijke en beschouwende prediking.
Het tweede leermoment vind ik in de maatschappelijke betrokkenheid die in Smytegelts leven en werken naar voren komt. Een sterk bevindelijke prediking hoeft blijkbaar niet in mindering te komen op een bijbels geijkte geëngageerdheid, die oog heeft voor de eigentijdse ontwikkelingen. Ook in dit opzicht kan Smytegelt een gids zijn voor christenen in onze tijd die zich rekenen tot de gereformeerde gezindte.

EEN GEBOREN ZEEUW
Smytegelt wordt in 1665 geboren in Goes. Zijn hele verdere leven blijft hij de provincie Zeeland trouw . Na zijn studie in Utrecht dient hij achtereenvolgens de gemeenten van Borssele, Goes en vanaf 1695 Middelburg. Gedurende veertig jaar blijft hij aan laatstgenoemde gemeente verbonden. Men spreekt over hem als de ‘oude van de Singel’. Tot een huwelijk komt Smytegelt nooit.
Op het einde van zijn leven krijgt hij problemen met zijn gezondheid. Hij heeft dan last van hevige pijnen, die hem in zijn functioneren belemmeren. In 1735 wordt hem eervol emeritaat verleend. Hij overlijdt in 1739.

Dr. M. van Campen uit Ede is emeritus predikant.

In deze reeks komen opvallende figuren uit de kerkgeschiedenis naar voren, telkens aan de hand van een gebeurtenis of publicatie. Volgende week zoomt ds. H.J. Lam in op Isaac da Costa en zijn ‘Bezwaren tegen de geest der eeuw’.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen