MASTLAND / WESTMAAS

Dr. O.W. Dubois uit Berkenwoude is historicus.

Van Koetsveld – hierin verwant met Réveil-figuren als Heldring en Pierson – is tevens bekend geworden door zijn grote sociale bewogenheid. Deze culmineert, zo schrijft zijn invoelende biograaf A.J. Onstenk, in zijn liefde voor de verstandelijk gehandicapte medemens.

BETEKENIS

In ons land is hij een van de eersten die in de verstandelijk gehandicapte weer het schepsel van Gods geslacht ziet en de stoot geeft tot het ‘debielen-en imbecielen onderwijs’. Met steun van de sociaal voelende koningin Sophie sticht hij in 1855 in Den Haag de eerste Nederlandse Idiotenschool.

In theologisch-wetenschappelijk opzicht is Van Koetsveld eveneens een man van betekenis. Hij behoort tot de evangelische middenpartij, een groep die met oprechte overtuiging en diepe ernst strijdt voor de zuivere boodschap van het profetisch en apostolisch Woord. Zijn exegetische studie De Gelijkenissen van den Zaligmaker (1858) oogst internationale erkenning en de Groninger universiteit verleent hem een eredoctoraat in de theologie.

INTREK

In de vaderlandse letterkunde heeft Van Koetsveld blijvende roem verworven met zijn bundel Schetsen uit de pastorie te Mastland (1843). Hierin beschrijft hij – met een mengeling van ernst en humor – de eerste vijf jaar van zijn predikantschap in de Zuid-Hollandse gemeente Westmaas, gelegen in de Hoekse Waard.

Bij humor moeten we hier overigens niet denken aan het soort dat alleen dwaze contrasten opmerkt in de mensenwereld. Bij Van Koetsveld is veeleer sprake van hoge humor, zoals dat past bij zijn persoon en ambt. Hij is zich bewust van de kloof tussen ideaal en werkelijkheid die, naar Onstenks woorden, in het intellectuele spel van de humor wordt overwonnen.

De Pastorie te Mastland geeft een beeld van het leven in en buiten de dorpspastorie van Westmaas. De 23-jarige Van Koetsveld betrekt deze begin oktober 1830 met zijn 22-jarige echtgenote, Anna Maria Croes. Met haar is hij op 17 september 1830 getrouwd. Voor beiden moet de overgang groot zijn geweest. De Leidse student van nog maar voor enkele maanden terug is nu een deftige predikant en een dorpsautoriteit, die in het befaamde glazen huis van de pastorie gaat wonen.

SYMPOSIUM OVER PASTORIEË

De Stichting Oude Groninger Kerken organiseert in samenwerking met de Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap van de Rijksuniversiteit Groningen een symposium over vijf eeuwen protestantse pastorieen in Noord-Nederland. Dit tweedaagse evenement vindt plaats op 9 en 10 oktober in Leegkerk en wordt georganiseerd in het kader van Refo500 en het Van Tuikwerd-fellowship, dat tot doel heeft het onderzoek naar Groninger kerken te stimuleren. Tijdens dit symposium komt aan de orde wat zich de eeuwen door binnen de muren van predikantswoningen heeft afgespeeld. Op het programma staan onder andere lezingen over stijlen en typen pastorieën over de pastorie als werkterrein van de predikantsvrouw, het boekbezit van predikanten, de pastorietuin in de Nederlandse literatuur en poëzie en een vergelijking tussen gereformeerd en hervormd pastorieleven. Ook is er aandacht voor de toekomst van de pastorie, die door de voortschrijdende ontkerkelijking in veel gevallen onzeker is geworden. Daarnaast vindt er een excursie plaats langs enkele pastorieën de regio.

De kosten voor deelname bedragen € 75. Opgeven kan bij de Stichting Oude Groninger Kerken, via info@groningerkerken.nl of telefonisch (050-3123569). Meer informatie: groningerkerken.nl > activiteiten > lezingen en festivals.

Voor de jonge mevrouw Van Koetsveld moet de overgang uit haar geboortestad Utrecht naar het platteland eveneens niet gering zijn. Onvoorstelbaar groot immers waren toen de verschillen tussen stad en platteland.

INTREE

De bevestiging en intree op 2 oktober 1830 geven grote drukte in de pastorie te zien, een drukte die sterk contrasteert met de zuivere en verheven stemming waarin de nieuwe predikant zich tijdens de intree bevindt. Zou hij nog eens een intree moeten doen, dan zou zijn preek hem mogelijk meer genoegen geven. Maar of het dan béter zou zijn tussen God en zijn hart en of hij zaliger genoegen voor zichzelf zou smaken, een reiner voorsmaak van hemelse zaligheid, is voor hem een vraag. Op zondagavond tien uur zijn alle gasten vertrokken en nu zijn de nieuwe predikant en predikantsvrouw van Westmaas voor het eerst alleen in hun pastorie. Met enige fantasie kan men voor zijn geestesoog dit jonge predikantsechtpaar daar tegenover elkaar zien zitten in de donkere en nog ongezellige en onopgeruimde pastorie, vol van aandoeningen en verwachtingen. Nu is hij dan predikant. Diep doordrongen van de ernst en hoogheid van zijn ambt en van zijn verantwoordelijkheid voor het tijdelijke en eeuwige heil van zijn gemeenteleden.

STUDEERKAMER

In de loop der jaren is Van Koetsveld zich gaan hechten aan de pastorie. Weliswaar begint die enigszins in verval te raken, maar de woning wordt hem dierbaar vanwege de herinnering aan menig lief en leed.

Van zijn huis, en voor veel lezers zal dat herkenbaar zijn, is bovenal de studeerkamer hem bijzonder dierbaar. In alle rust hier zittend, met zijn boeken als vertrouwde vrienden om zich heen, denkt hij aan zijn voorgangers, voelt hij zich omgeven door alles wat zij gedacht en gesproken hebben, nu eens aandoenlijk en weemoedig, dan weer waarschuwend en dreigend of opbeurend en vertroostend. Nergens ook wordt de eigen herinnering zo opgewekt als hier, waar zoveel droeve en blijde, wijze en dwaze denkbeelden zijn geboren, maar ‘onder al dat menselijke door, dat de herinneringen van vroeger jaren, zo wel als de mijne ontsiert, zweeft de geest van het evangelie, als de beschermende engel der mensheid, door dit eenvoudig studeervertrek, van waar deszelfs verkondiging sedert jaar en eeuw uitgaat‘. De studeerkamer van de pastorie als geestelijk centrum en plaats van herinnering.

HERDER VAN ZIELEN

Van Koetsveld is in de eerste plaats leraar, maar daarnaast tevens een echte herder van zijn gemeente. Hij gaat er ernstig en vermanend, troostend en meelevend mee om. Treffend is steeds de toon van hoge ernst, waarmee hij als een echte evangeliedienaar mensen toespreekt. Hun zonden en tekortkomingen, waarin hij een scherp psychologisch maar nooit onbarmhartig inzicht heeft, verbloemt hij niet. Tegelijkertijd houdt hij hun de troost van het Evangelie voor en verkondigt hun Christus als Zaligmaker.

Staande aan het sterfbed van een man, die geplaagd wordt door zijn zonden en in doodsangst is geraakt door dreigende woorden van een al te rechtzinnige buurman over Gods oordeel, zegt hij dat de zieke niet hopeloos moet zuchten en jammeren, maar er beter aan doet zijn zonden te belijden en te bewenen: ‘Gij hebt Christus nodig, mijn vriend, en niet de duivel, de hemel en niet de hel; en Christus kom ik u verkondigen als een Zaligmaker van zondaren, die ook voor de verst afgedwaalde mens nog de hemel openstelt.’

Dit zijn waarlijk vertroostende woorden van de ongeveer 25-jarige pastor van Westmaas. Al in zijn eerste pastoriejaren toont hij zich een gezaghebbende en bewogen herder en leraar.

BLIJVENDE PLAATS

Door hem heeft een eenvoudige dorpspastorie – beter gezegd: een hervormde gemeente – een blijvende plaats in onze letterkundige en kerkelijke geschiedenis gekregen.

Een teken hiervan is dat de huidige predikante van Westmaas, ds. Marijke van Selm, in navolging en naar model van haar beroemde voorganger in In de Waagschaal een serie artikelen schrijft over het dorps- en pastorieleven van nu. Het is een boeiende serie die goed de grote verschillen tussen toen en nu laat zien, bijvoorbeeld in de volslagen veranderde plaats van de predikant.

Volgende week deel 2, de pastorie van Nicolaas Beets te Heemstede.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen