RELATIONELE ERVARINGEN

Dr. J. Schaap-Jonker uit Zwolle is theoloog en psycholoog. Ze is rector van het Kennisinstituut Christelijke GGZ.

De Bijbel gebruikt een veelheid aan beelden om uit te drukken Wie de Heere is en hoe mensen Hem ervaren. De God Die ons bevattingsvermogen te boven gaat, wordt bijvoorbeeld Rots, Licht, Herder, Vader en Trooster genoemd, maar ook een loerende beer (Klaagl.3:10), een wreedaard (Job 30:21) en de God Die toornt, straft, in de steek laat, en Zich verbergt — maar Die Zich ook weer ontfermt en verlost (Jes.54:7–9). Al deze beelden gebruiken mensen nog steeds om woorden te geven aan hun godsbeeld en te omschrijven hoe zij de Heere ervaren.

WOORDEN

In de psychiatrie komen we de godsbeelden (in vaktaal: godsrepresentaties) die cirkelen om thema’s als afwijzing, verlatenheid en straf relatief vaak tegen, hoewel er op zichzelf geen aanwijzing is dat geloof als zodanig psychiatrische stoornissen veroorzaakt (zie kader hieronder).

MINDER VAAK DEPRESSIEF

In het laatste psychiatrisch-epidemiologische bevolkingsonderzoek (NEMESIS-2, 2010) blijkt dat gelovigen eerder minder dan vaker psychische problematiek rapporteren: waar 6,9 procent van de nietreligieuzen een stemmingsstoornis (depressie) meldt, doet van de religieuzen 4,8 procent dat. Tegen de negatieve beeldvorming in dat geloof — en met name het orthodoxe geloof — depressief maakt, blijken orthodoxe protestanten niet vaker depressief dan nietgelovigen. In mijn eigen onderzoek komt naar voren dat het beeld van God als rechter, dat het meest voorkomt bij orthodoxe protestanten, bij hen over het algemeen niet samengaat met angst — wat bij ‘mainstream’ protestanten of andere gelovigen vaak wel het geval is. Echter, voor veel psychiatrische patiënten is dit wel een (zeer) angstig beeld: God is dan de strenge Rechter Die straft en voor Wie je niet kunt bestaan.

Tegelijk kunnen psychische problemen en geloofsworstelingen wel degelijk samengaan en elkaar wederzijds beïnvloeden. Hiervoor zijn minstens twee redenen. Ten eerste hangen godsbeeld en zelfbeeld nauw samen. Ook is het zo dat het godsbeeld functioneert als een ‘bril’ waardoor je selectief waarneemt. In het vervolg werk ik deze twee aspecten uit.

‘Zie, hoe groot is de liefde die de Vader ons gegeven heeft: dat wij kinderen van God worden genoemd’, leest Maaike in haar Bijbel (1 Joh.3:1), en ze denkt: ‘Ja, zo is het, wat geweldig!’ Tegelijk overvalt haar een oneindig triest gevoel: God houdt helemaal niet van haar. ‘Ken je het gevoel dat een leraar op school een hekel aan je heeft?’ vraagt ze me later. ‘Nou, precies dat gevoel heb ik bij God.’

VORMING ZELFBEELD

Het godsbeeld ontwikkelt zich in de vroege jeugd en wordt gekleurd door ervaringen met andere mensen, van wie de ouders de belangrijkste zijn. Deze ervaringen gebruiken kinderen voor de vorming van hun zelfbeeld (‘ik ben blijkbaar de moeite waard’) en hun beeld van anderen (‘anderen hebben het beste met mij voor’).

Op grond van de manier waarop zij naar zichzelf en naar anderen kijken, ontwikkelen kinderen al vroeg een kenmerkende manier van in relatie staan (hechtingsstijl): open en vertrouwend bijvoorbeeld, of juist wantrouwend, angstig en vermijdend. Deze hechtingsstijl is diep verankerd in de persoonlijkheid en kleurt niet alleen huidige relaties, maar ook nieuwe relaties. En ook de relatie met God — of juist het ontbreken daarvan. Dit is lang niet altijd een bewust proces, maar verloopt ook onbewust.

Maaike, die al jaren depressief is, is de oudste van een groot gezin. Haar moeder was vaak ziek, of met de kleintjes bezig. Maaike moest zich maar alleen zien te redden, en vooral ook meehelpen in het gezin. Maar hoe goed ze ook haar best deed, er kwam nooit een waarderend woord. Eerder een sneer: ‘Had je ook niet even…? Wat heb ik nou eigenlijk aan jou.’

In de loop van de jaren is Maaike veranderd van een vrolijk meisje in een teruggetrokken kind, dat wel uitkijkt om zich te geven aan anderen. Ze zal zichzelf wel redden. En God? Ach, voor God is het ook nooit goed genoeg.

PSYCHISCHE KLACHTEN

Psychische klachten gaan vaak samen met (of zijn uitdrukking van) een negatief zelfbeeld en een onveilige hechtingsstijl. Geloof kan hiermee corresponderen: het beeld van God komt dan overeen met het negatieve zelfbeeld, zoals bij Maaike.

Tegelijk kan het godsbeeld ook tegengesteld zijn aan het zelfbeeld of het beeld van anderen en de negativiteit en onveiligheid in intermenselijke relaties compenseren.

Na alles wat ze meegemaakt heeft, vertrouwt Rianne geen mens meer. Echt helemaal niemand. Gelukkig is er één uitzondering: de Heere God. Met Hem is ze nog nooit beschaamd uitgekomen.

BRIL

Bij de ontwikkeling van het godsbeeld spelen vroege relationele ervaringen een rol. Maar dat is niet het enige: een kind hoort uit de Bijbel lezen, hoort anderen over God spreken, luistert tijdens de kerkdienst en leert over God. De geleerde geloofsovertuigingen, bijbelse beelden en bijbehorende gevoelens worden eveneens verbonden met het persoonlijke godsbeeld.

Echter, dit gebeurt op een selectieve manier. Het al aanwezige godsbeeld, gekleurd door zelfbeeld en hechtingsstijl, fungeert als een cognitief schema, een interpretatiekader, of een ‘bril’ die de waarneming kleurt.

Over het algemeen worden bijbelse noties, verhalen of accenten die passen bij het eigen godsbeeld gemakkelijker opgenomen dan teksten of gedachten die haaks staan op de wijze waarop God gezien en ervaren wordt. Dit kan ertoe leiden dat een geloofsbeleving die bepaald wordt door angst en/of vermijding zichzelf in stand gaat houden. Bijbelteksten die iets anders laten zien, troost bieden of hoop verwoorden, worden dan gemakkelijk afgeketst: ‘dat is toch niet voor mij’.

GESPREKSVRAGEN

1. Wie is God voor jou? En hoe denk je dat God naar je kijkt?

2. Als je nadenkt over je eigen godsbeeld, begrijp je dan waarom bepaalde thema’s of eigenschappen van de Heere op de voorgrond staan? Zijn er ook eigenschappen van Hem die vanuit de Bijbel naar je toe komen, maar waar je niet goed raad mee weet?

3. Als je met Jan of Maaike in gesprek bent, wat zou je hun dan willen vragen? Hoe zou je iets voor hen kunnen betekenen? Hoe zou je elkaar kunnen bemoedigen?

4. Lees Efeze 3:14–21. Hoe kun je dit verbinden met de onderwerpen die in dit artikel besproken zijn? Noem minstens drie aspecten.

FACETTEN

Godsbeelden zijn nooit eenduidig, maar bestaan vaak uit meerdere facetten. In de literatuur wordt onderscheid gemaakt tussen een impliciet en expliciet godsbeeld — een onderscheid dat juist binnen de context van pastoraat en psychiatrie functioneel is.

Jan is ouderling en wijst tijdens huisbezoeken mensen op Gods genade, die groter is dan welke schuld ook: nooit kun je te slecht zijn voor de Heere, Die in Zijn liefde mensen opzoekt en redt. Jan is daar zelf echt van overtuigd.

Maar ‘s nachts in bed voelt het anders. Dan klinken de stemmen van zijn ruziende ouders nog in zijn oren, die hem in hun conflict betrokken: ‘en het is allemaal jouw schuld! Als jij niet…’ . Jan heeft vaak gebeden of God ervoor wilde zorgen dat zijn vader en moeder elkaar weer vonden. Maar zijn vader is weggegaan — zijn schuld — en God heeft niet ingegrepen.

Dus klopt het wel met die liefde van God? Of is hij toch te slecht en staat hij erbuiten?

Het impliciete godsbeeld is nauw verbonden met vroege relationele ervaringen en de daarbij horende gevoelens. Dit impliciete beeld, waar mensen zich lang niet altijd bewust van zijn, is daarom diep geworteld in de psychische beleving.

Het expliciete godsbeeld laat meer zien van wat iemand bewust geleerd heeft of gelooft. Bij veel mensen staan het impliciete en expliciete godsbeeld met elkaar in verband. Maar er kan ook sprake zijn van een discrepantie, zeker wanneer sprake is van negatieve relationele ervaringen of gevoelens die zo pijnlijk zijn dat ze weggestopt moeten blijven, zoals bij traumatische ervaringen. Dan kan er op bewust niveau weliswaar een expliciet godsbeeld zijn dat gekenmerkt wordt door vertrouwen en aanvaarding, maar daaronder kan veel onzekerheid en onveiligheid een rol spelen. Hoofd en hart spreken elkaar dan tegen, zoals Maaike verwoordt.

PASTORAAT

Een impliciet godsbeeld is vaak moeilijk te benaderen. De vraag: ‘hoe kijkt God naar jou?’ kan een belangrijk hulpmiddel zijn om erachter te komen hoe mensen God (onbewust) ervaren. Wie ik ben in Gods ogen drukt ook uit met welke ogen God kijkt en hoe Hij dan is.

Hoe kan een pastor of een christen-hulpverlener vervolgens handreikingen bieden? Simpelweg de Bijbel ernaast leggen of teksten aandragen is meestal geen optie. Dat sluit immers vooral aan bij het expliciete godsbeeld en raakt de gevoelslaag dan onvoldoende.

Van belang is in de eerste plaats het scheppen van ruimte door de kluwen uiteen te rafelen en te laten zien dat hoe God ervaren wordt niet samenvalt met Wie Hij is: hoe je jezelf en anderen ziet speelt mee in relatie tot God.

In tweede instantie zijn nieuwe ervaringen cruciaal, juist wanneer eerdere negatieve ervaringen binnen (vroege) relaties dominant doorklinken in het impliciete godsbeeld. Wanneer in de huidige situatie ervaren kan worden dat de angst niet nodig is, dat vertrouwen wel mogelijk is, kan dit op termijn tot veranderingen in het godsbeeld leiden.

Een betrouwbare pastor of hulpverlener en gemeenteleden die aanvaarden in plaats van veroordelen, kunnen bijdragen tot een vruchtbare bodem waarin het zaad van het Woord van een barmhartige en ontfermende God kan ontkiemen — een God Die het verdrukte niet veracht en het geknakte riet niet verbreekt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen