PROVINCIALE AMBTSDRAGER

Dr. P. van den Heuvel uit Bunnik is emeritus predikant en kerkrechtdeskundige.

In de kerk staan we voor de vraag hoe de kerkelijke organisatie aan deze situatie van krimp aan te passen. Eén van de suggesties in de nota plaats ik in historisch perspectief.

CONFLICT

Hoe kan de kerk optreden bij spanningen in een gemeente en bij een conflict tussen kerkenraad en predikant? Soms loopt dat uit op losmaking van de predikant. Daarbij is een groot aantal personen betrokken: het breed moderamen van de classicale vergadering, de regionaal adviseur, het regionale college voor de visitatie en het generale college voor de ambtsontheffing. De procedure verloopt dikwijls moeizaam, zowel de gemeente als de predikant lijdt daaronder.

ZWAKKE PLEK

In de nota Kerk 2025 wordt de suggestie geopperd dat één persoon (bijvoorbeeld de voorzitter van de regionale classis) de bevoegdheid krijgt om besluiten te nemen, nadat anderen zijn gehoord. Daarmee raken we een gevoelig punt in het presbyteriaalsynodale systeem van kerkregering. Een van de basiskenmerken daarin is immers dat alle beslissingen in gezamenlijk overleg worden genomen. Daarmee is een dam opgeworpen tegen misbruik van de macht door één enkele persoon. De vrees voor het pausdom zit er diep in.

Maar we weten dat daar ook de zwakke plek in het systeem zit. Dat er gezamenlijk overleg is, is goed en noodzakelijk. Niemand heeft alleen de wijsheid in pacht. Een essentieel onderdeel van goed leiding geven is luisteren naar elkaar. Maar het kan in de praktijk uitdraaien op een eindeloos vergadercircuit, waarin iedereen wegkruipt achter anderen en niemand verantwoordelijkheid durft te nemen. Met andere woorden: op kerkelijke bureaucratie. Dan is er iets mis in de kerk.

MODERATOR

‘Een visitator is iemand die op visite gaat, en dat wil oorspronkelijk zeggen: iemand die ‘s gaat kijken, die zich ‘s op de hoogte stelt van de stand van zaken, die ‘n oogje in het zeil houdt, die opzicht houdt.

Een moderator is iemand, die in het spoor houdt, die leiding geeft, die voor afdwalingen bewaart, die, zelf gemodereerd, anderen op hun beurt modereert….

[Het gaat om ambtsdragers] die om hun belijdenis en wandel een algemeen vertrouwen genieten. U voelt terstond in deze formulering: het gaat om de persoonlijke kwaliteiten van zo’n man.’

A.A. van Ruler (1938)

PERSOONLIJK AMBT

In 1982 heeft de Wereldraad van Kerken, samen met de Rooms-Katholieke Kerk, de Limaverklaring over ‘Doop, eucharistie en ambt’ aanvaard. Daarin wordt onderstreept dat het kerkelijk ambt op drie manieren moet worden uitgeoefend: persoonlijk, collegiaal en communaal. Met de communale dimensie wordt bedoeld dat het ambt geworteld is in de plaatselijke gemeente, het collegiale onderstreept dat we in een college (zeg maar: in de kerkenraad of een andere kerkelijke vergadering) de gemeenschappelijke taak delen.

We hebben mensen nodig die, daarin door de kerk gesteund, met ambtelijk gezag kunnen optreden

Maar er is ook het aspect van de persoonlijke ambtsuitoefening in de kerk. Een ambtsdrager behoort ook zijn of haar persoonlijke verantwoordelijkheid te nemen. Iedere ambtsdrager weet dat er momenten zijn dat je in de kerk persoonlijk, als ambtsdrager in de kerk van Christus, verantwoordelijkheid moet nemen, soms tegen de stroom in.

SPILFUNCTIE

De hervormde theoloog A.A. van Ruler zei over het ‘presbyteriale systeem met zijn onmiskenbare schaduwzijden’ in 1938 al: ‘het van dit systeem onafscheidelijke stelsel van grote vergaderingen die in gewichtige zaken beslissingen hebben te nemen, vraagt voor de goede gang van zaken persoonlijke tusseninstanties’.

AMBTELIJKE VERGADERINGEN

‘Opdat niet het ene ambt over het andere, de ene ambtsdrager over de andere, noch de ene gemeente over de andere heerse, maar alles wordt gericht op de gehoorzaamheid aan Christus, het Hoofd van de Kerk, is de leiding in de kerk toevertrouwd aan ambtelijke vergaderingen.’

Artikel VI-1, kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland

Toen werd voorgesteld in elke kerkprovincie één visitator aan te stellen en één moderator voor de hele kerk (zie kader moderator). Dat voorstel is destijds verworpen, maar in de kerkorde van 1951 kreeg elke kerkprovincie een scriba PKV (Provinciale Kerkvergadering). Deze had een spilfunctie in de provincie, je kon bij hem terecht voor wijze raad, hij greep snel in als een escalatie dreigde, bereidde maatregelen voor die zo nodig zeer snel ten uitvoer werden gelegd. Ik betreur nog altijd dat die ambtelijke positie bij de vereniging in 2004 is verdwenen. Nu verlangen we weer naar zo iemand. De nota spreekt van ‘de behoefte aan een persoonlijk gezicht en persoonlijk gezag’ en ‘meer effectieve besluitvorming’.

BESLISSINGSBEVOEGDHEID

Kunnen we aan deze ambtsdrager persoonlijke beslissingsbevoegdheid verlenen. Dat zou nieuw zijn. Op zichzelf hoeft dat niet onoverkomelijk te zijn. Als tegenover deze ‘uitvoerende macht’ de ‘controlerende macht’ van een ambtelijke vergadering en een ‘rechtsprekende macht’ (in de vorm van onafhankelijke kerkelijke rechtspraak) maar voldoende gewaarborgd is.

Naar mijn inzicht zou de kerk gediend zijn met een vrijgestelde ambtsdrager in elke regio (bijvoorbeeld de voorzitter van de regionale classis) die echt ruimte krijgt om zijn of haar persoonlijke verantwoordelijkheden uit te oefenen. Die op eigen initiatief kan interveniëren, mediation kan aanbevelen, tijdelijke maatregelen kan nemen, procedures op gang kan brengen, maar waarbij uiteindelijke beslissingen in onderling beraad worden genomen.

Dat verdraagt zich beter met artikel VI van onze kerkorde (zie kader). We hebben mensen nodig die, daarin door de kerk gesteund, met ambtelijk gezag kunnen optreden. Dan kan de uiteindelijke machtsuitoefening blijven berusten bij de ambtelijke vergaderingen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen