BEHOEFTE AAN NIEUW GELUID

Patrick van der Linden is dirigent, muziektheoreticus en docent aan het Rotterdams Conservatorium.

‘Psalmen voor Nu is een project met als doel de psalmen op een nieuwe wijze geliefd te maken bij jong en oud. De teksten van alle 150 psalmen zijn door een team van dichters en componisten opnieuw geschreven en van nieuwe muziek voorzien.’ Deze toelichting vinden we op de achterzijde van de muziekboeken. Sinds de lente van 2002 werkt het team van Psalmen voor Nu aan een nieuwe psalmberijming. Een berijming in hedendaags Nederlands, op nieuwe melodieën in de brede traditie van de moderne populaire muziek. Inmiddels is het project voltooid. Alle psalmen zijn met een nieuwe tekst op nieuwe muziek gezet. Voor dit artikel heb ik deel 10a en b ontvangen, vergezeld van de dubbel-cd ‘Compleet gelukkig’, waarbij het ‘gedroomde doel is bereikt: alle 150 psalmen voor iedereen beschikbaar in toegankelijke taal en op eigentijdse muziek. Zo blijven de psalmen boeien, als samenzangliederen en als luisterliederen.’

OUDERWETS?

Met deze laatste woorden neemt de Zoetermeerse uitgever Boekencentrum behoorlijk stelling. Al dan niet bedoeld kunnen deze woorden ook geïnterpreteerd worden als: de 150 psalmen zijn nog niet beschikbaar in toegankelijke taal, bestaande versies (zoals het Geneefs Psalter) zijn ouderwets en de huidige psalmzangpraktijk is allesbehalve boeiend. Wellicht is dit niet de strekking van deze woorden, maar het is wel terdege een vaak gehoorde ervaring van kerkgangers: de berijmde psalmen in de bekende nog steeds vaak gebruikte berijming van 1773 zijn ouderwets. Enerzijds is het de berijming zelf die onder vuur ligt, anderzijds de muziek. In veel kerkelijke gemeenten is de praktijk dan ook al dat het Geneefs Psalter (de 150 ‘oude’ psalmen, zoals we die al eeuwen kennen in calvinistische kerkgenootschappen) gedeeltelijk of geheel is opgegeven ten faveure van nieuwe muziek en nieuwe teksten. Soms komt er zelfs geen psalmberijming meer aan te pas.

PSALMEN VOOR NU

Het team Psalmen voor Nu heeft in 2003 een drietal doelstellingen neergelegd: (1) De teksten van de psalmen moeten begrijpelijk zijn, en mee te zingen zijn op een melodie die dicht bij de muziekcultuur staat van mensen uit de 21e eeuw. (2) Inhoudelijk gezien zijn de psalmteksten dermate waardevol, dat het jammer zou zijn wanneer ze uit het kerkrepertoire verdwijnen. (3) De berijmingen moeten ook aansprekend zijn voor mensen die niets van Bijbel, kerk of christendom afweten.

In een aantal gemeenten gaat Psalmen voor Nu de weg van opwekkingsliederen

In dit artikel wil ik kort ingaan op onze kerkmuzikale bron, het Geneefs Psalter. Vervolgens probeer ik te analyseren waarom de behoefte er is aan een nieuw geluid, zoals Psalmen voor Nu. Volgende week ga ik in op de vraag of Psalmen voor Nu geschikt is als kerkmuziek en gemeentezang en hoe we dat in dit opzicht kunnen waarderen ten opzichte van het Geneefs Psalter.

GENEEFS PSALTER

Het Geneefs Psalter is ontstaan in opdracht van Calvijn. Hij brak ten aanzien van de eredienst met alles wat met de Katholieke Kerk te maken had en gooide daarmee ook de bestaande kerkmuziek overboord. Nieuwe kerkmuziek moest worden gecomponeerd en Calvijn liet zich inspireren door de kerkmuziek die hij meemaakte toen hij de vluchtelingengemeente van Martin Bucer in Straatsburg bezocht (1537).

Onder invloed van deze Bucer besloot Calvijn zelf nieuwe kerkmuziek te vervaardigen en twee jaar later kwam een psalmboek van Calvijn uit met daarin achttien psalmen, waarvan vijf ook daadwerkelijk door hem berijmd. Alleen, hij voelde ook aan dat dichten en componeren twee vakken apart waren en hij besloot daarom vakmensen te vragen alle 150 psalmen te berijmen en op deze berijming muziek te componeren.

Het resultaat is het Geneefs Psalter, dat in 1562 in Straatsburg werd uitgegeven - hiermee is direct de fabel uit de wereld geholpen dat straatdeuntjes ten grondslag liggen aan het Geneefs Psalter. Het artistieke resultaat was verbluffend: een psalmboek met liederen die een grote melodische rijkdom bevatten, die ritmisch slechts twee notenwaarden kennen (hele en halve noten) op prachtige Franse teksten van Marot en Beza.

MUZIKALE SCHAT

De kwaliteit van het psalter is van dien aard, dat al snel componisten de psalmen meerstemmig bewerkten voor huisgebruik (Claude Goudimel) of voor vriendenkringen (Jan Pieterszoon Sweelinck). In de klassieke muziek krijgen de psalmen ook hun plaats: componisten maken gebruik van de melodieën in muziekdrama’s, cantates, oratoria, anthems (in de Engels liturgische traditie).

Dit beperkt zich niet tot één regio, want na 1910 gebruiken bijvoorbeeld de Brit Gustav Holst, de Zwitserse Fransman Arthur Honegger en de Hongaar Zoltan Kodaly de Geneefse psalmmelodieën voor hun composities. En tot op de dag van vandaag vormt het Geneefs Psalter een inspiratiebron voor componisten.

De geschiedenis van de vertalingen in onder meer het Nederlands laat ik in dit verband achterwege, maar na veel roering werd van hogerhand rond 1773 een nieuwe berijming ingevoerd in de meeste protestantse kerken, als vervanging van de berijming van Datheen. Tot op vandaag zingen de gemeenten die zich verwant weten met de Gereformeerde Bond deze berijming.

Er ligt dus een psalmboek voor de gemeentezang dat op zichzelf een geweldige muzikale schat is en in muzikaal opzicht een tijdloosheid in zich heeft, omdat goede kunst een tijdloze waarde heeft.

BEHOEFTE

Dat er een project als Psalmen voor Nu is ontstaan, heeft niet zozeer te maken met de intrinsieke muzikale waarde van het Geneefs Psalter. Toch voorzien de Psalmen voor Nu wel in een behoefte en het is de vraag waar deze behoefte vandaan komt.

Allereerst stellen we vast dat Psalmen voor Nu in muzikaal opzicht te beschouwen is als een vorm van popmuziek, zoals het Geneefs Psalter meer als klassieke kerkmuziek te beschouwen is. Dit is geen waardeoordeel, maar slechts opgehangen aan muzikale kenmerken zoals de harmonische ontwikkeling, melodische bouw, ritmische kenmerken en structuur/vorm van de composities. Zoals de klassieke muziek een zeer breed begrip is met ontzettend veel genres (opera, cantate, lied, kamermuziek, en overlappingen; muziek die nauw verbonden is met verfjnde kunst), geldt dit ook voor de popmuziek (een breed spectrum van stijlen, muziek die nauw verbonden is met jeugdcultuur, massacultuur en commercie).

Als tweede kunnen we opmerken dat het project Psalmen voor Nu van oorsprong niet bedoeld is als kerkmuziek. De kartrekkers van dit project zagen geen liturgische bestemming voor de liederen, maar zijn daar later van teruggekomen, eigenlijk nadat bleek dat Psalmen voor Nu in sommige gemeentes toch gezongen werd. Er zijn er zelfs enkele in het Nieuwe Liedboek opgenomen.

OPWEKKING

De behoefte vanuit gemeenten, inclusief predikanten en kerkenraden, naar vormen van kerkmuziek die meer aansluiten bij wereldlijke muzikale culturen (als tegenhanger van kerkelijke culturen), is niet nieuw, maar is nauw verbonden met de opwekkingsbeweging die zich ruim vijftig jaar geleden vanuit Putten uitbreidde. Ten behoeve van samenkomsten werden liederen gecomponeerd die via koren ook langzaam maar zeker scholen en kerken binnenkwamen. Een goed voorbeeld hiervan zien we in de liedbundel ‘Op Toonhoogte’ die voor gebruik binnen het verenigingsleven en zomerkampen is samengesteld, bestaande uit psalmen, traditionele gezangen en opwekkingsliederen. Inmiddels worden vele liederen hieruit tijdens erediensten gezongen.

In een aantal gemeenten gaat het met Psalmen voor Nu zoals het met de opwekkingsliederen is gegaan: ze verteren gemakkelijk, liggen goed in de gemeente en worden gebruikt binnen de liturgie, dikwijls ondersteund door een zanger(es) en een combo. Tekstueel en muzikaal gezien vind ik overigens de Psalmen voor Nu veel beter geslaagd dan de meeste opwekkingsliederen. Slechts in genre, in classifcatie, zijn ze vergelijkbaar.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen