GERICHT OP GOD

Patrick van der Linden is dirigent, muziektheoreticus en docent aan het Rotterdams Conservatorium.

Zowel Calvijn als Luther wilde de gemeente actief betrekken in de eredienst door de mensen te laten zingen. Calvijn vond dit zelf uitermate belangrijk. Hij liet de nieuw gecomponeerde psalmen voorzingen door een meisjeskoor en zong minstens dertig coupletten per dienst.

Het zingen moest wel goed gebeuren, ordelijk, en hij gaf daarom ook richtlijnen met betrekking tot tempo en ademhaling. De hartslag van een volwassen man was leidend voor de puls en dat was nodig, want dan kon een regel op één adem gezongen worden, zodat er geen lelijke ademstoplappen zouden ontstaan. Dit alles had voor Calvijn grote waarde, want slechts dan was het mogelijk de teksten goed door te laten dringen en te zingen pro Deo, voor God.

ANDERE SETTING

De Psalmen voor Nu zijn niet gedacht vanuit gemeentezang. De vele verschillende notenwaarden, de ingewikkelde ritmes en de lange rusten maken zichtbaar dat de meeste melodieën uit de Psalmen voor Nu zijn gedacht vanuit een geheel andere setting dan de gemeentezang, namelijk die van een leadzanger(es) en een band of combo, waarbij de omstanders eventueel kunnen meeneuriën. Voor gemeentezang zijn de melodieën uit Psalmen voor Nu ongeschikt. De primaire intentie van Calvijn was om de gemeente actief bij de eredienst te betrekken; in dat opzicht kunnen we het project Psalmen voor Nu niet waarderen als gemeentezang in de doelstelling zoals we die hanteren.

HERBEZINNING

Tegelijkertijd hebben we te maken met een herbezinning op het gebied van kerkmuziek. Verschillende kerken, zowel landelijk georganiseerd als initiatieven binnen plaatselijke gemeenten, zijn hiermee bezig. Het is hierin belangrijk wat ons ijkpunt is en dat is te reduceren tot slechts één wezenlijke vraag: willen we een zingende gemeente?

Als we dat laatste willen, is de conclusie dat Psalmen voor Nu uit een heel andere cultuur komt en dat je daar als zingende gemeente weinig mee kunt. Als het antwoord op die wezenlijke vraag echter negatief is – met andere woorden: kerkmuziek kan ook betekenen dat je als gemeente luistert naar een band met een leadzanger, waarbij je als toehoorder ook soms nog wat mee kunt hummen – kunnen de Psalmen voor Nu uitstekend functioneren.

Degenen die de laatste mening aanhangen (kerkmuziek is niet noodzakelijk gemeentezang), wijzen misschien op de cantates van Bach, want die waren immers ook bedoeld als kerkmuziek waarbij de gemeente niet zong? Dat klopt, al is wel een belangrijk verschil: in de eerste plaats kenden deze Leipziger cantates steevast een voor de luisteraar bekende kerkmelodie uit het bestaande liedboek, die als herkenningspunt diende voor de luisteraar. Daarnaast had de liturgie een veel grotere functie, waarin de cantate naadloos paste. Vrijwel ieder liturgisch onderdeel werd gevolgd door gemeenschappelijke muzikale instemming. Met liturgie doel ik dan op een liturgisch bewustzijn, dat ons persoonlijk offer aan Christus betekent, dus dat gaat veel verder dan een orde van dienst. Dit liturgisch bewustzijn zijn we helaas verloren, waardoor onze liturgie niet meer is dan een volgorde van elementen, inderdaad een psalmbriefje, een orde van dienst.

LITURGISCHE VERSCHRALING

Voor het Geneefs Psalter is het vijf voor twaalf. Dit is voor het belangrijkste deel te wijten aan de liturgische verschraling. De kracht van liturgie onderschatten we binnen hervormde gemeenten, maar ook binnen de andere reformatorische kerken en evangelische kringen. Scherp gesteld: we hebben geen idee wat liturgie is. Daarom laten we ook toe dat een eredienst vervlakt tot een vorm waarin bijvoorbeeld muziek klinkt die haaks staat op het monumentale van een eredienst. Als we een oude kathedraal binnenwandelen, kan de grootsheid overweldigend zijn. De symboliek, de kunst, de hoogte, de diepte, de stilte en de sereniteit kunnen ons met heiligheid, aanbidding en ontzag voor de Eeuwige vervullen. Een ieder zou het als ontzettend storend ervaren als er in een dergelijk gebouw ineens een band gaat spelen. Of als een schilder binnenkomt om de muren oranje te verven om ze een moderne kleur te geven, omdat dat beter bij de huidige tijd zou passen.

Natuurlijk vinden we dat onzin. In zo’n oude kathedraal is alles gericht op God, en zo behoort ook onze gehele liturgie als een ritueel van handelingen gericht te zijn op God. De liturgie als persoonlijk offer, als gebed voor de grote omgeving, voor de kleine omgeving, voor onszelf, als lofprijzing, verootmoediging. Binnen het geheel van de rituele liturgie zijn riten, handelingen van belang die de liturgie ondersteunen.

Het kan toch niet anders zijn dan dat deze handelingen een hoge kwaliteit hebben, het is immers ons offer aan God? Vanuit deze visie vallen opwekking en eredienst moeilijk te combineren en past een Geneefs Psalter daar veel beter in.

SCHOOL

Maar de invloeden vanuit de lichte muziek brengen wel met zich mee dat de rol van de gemeente verandert, van actief zingend naar passief luisterend met misschien nog wat meedoen. Omdat de leadzanger en de band versterkt worden, is het effect van dat meedoen van de gemeente echter nauwelijks hoorbaar. Indirect brengt de liturgische verschraling met zich mee dat het vijf voor twaalf is geworden voor het Geneefs Psalter.

Op de protestants-christelijke scholen worden nog maar sporadisch psalmen gezongen, met uitzondering van de reformatorische scholen. Psalmen worden dikwijls vervangen door Elly & Rikkert en Opwekking Kids. Hiermee is de link met de zondagse eredienst weg. Deze wordt tegelijk wel weer gelegd, omdat veel scholen vragen aan kerken of deze liederen dan ook tijdens de erediensten gezongen mogen worden. Dan draait de situatie zich eigenlijk om: de eredienst wordt gevraagd zich aan te passen aan de school in plaats van dat de school zich aanpast aan de eredienst.

GOEDE KERKMUSICI

Het zou echter onvolledig zijn te stellen dat het Geneefs Psalter onder vuur ligt vanwege de invloeden van de lichte muziek. Het gebrek aan goede kerkmusici – of beter gezegd: het gegeven dat kerken niet investeren in kerkmusici – leidt ertoe dat een gemeente nauwelijks wordt gestimuleerd actief te zingen (dit onderwerp verdient overigens een bredere discussie dan nu mogelijk is). In onze traditie worden de psalmen begeleid door een organist. In talloze gemeenten is er gebrek aan goede organisten. In zo’n situatie is het plezieriger meezingers te zingen dan een kunstig lied.

TEKST

Een andere belangrijke factor is de tekst van het Geneefs Psalter. Een taal is in ontwikkeling. En ook al hebben vele van de traditionele psalmen zich gehecht in de harten van kerkgangers, de teksten van 1773 blinken niet alle uit in schoonheid. Ze laten stoplappen, verstopte lettergrepen en matig lopende zinnen zien en ademen op veel plaatsen de Verlichtingstijdgeest. Daar komt bij dat de berijming van 1773 dikwijls behoorlijk ver af staat van de onberijmde Psalmen uit het Oude Testament.

Iedere berijming heeft zijn eigen bezwaren, omdat voor elke berijming keuzes moeten worden gemaakt, maar de bezwaren ten opzichte van latere berijmingen (zoals die uit 1967) wegen naar mijn mening minder zwaar. Voor veel jongeren is de berijming van 1773 niet meer te volgen.

De teksten van Psalmen voor Nu daarentegen zijn veelal aansprekend. Sommige teksten zijn erg mooi, sommige melodieën aansprekend en goed gecomponeerd. Ik kan me voorstellen dat er teksten zijn vanuit Psalmen voor Nu die je bijblijven en die een plek krijgen in het geloofsleven. In die zin kan het project liefde tot het bijbelboek der Psalmen genereren. Het staat echter veraf van het Geneefs Psalter, onze kerkmuzikale bron, want dat blijft volledig buiten beeld.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen