‘DE EIGENLIJKE BIJBEL’

Het was prof. A.A. van Ruler (1908-1970) die provocerend schreef dat het Nieuwe Testament niet meer is dan ‘een verklarend woordenlijstje’ bij het Oude. Het Oude Testament is de ‘eigenlijke Bijbel’. Van Ruler had in zijn waardering voor de Joodse Bijbel de gereformeerde traditie – denk aan Calvijn en Bullinger – mee. Iemand die daar vandaag de dag aandacht voor vraagt is de gelauwerde schrijfster van ‘onbeschaamd christelijke' romans Marilynne Robinson. Zij werd onlangs zelfs door Barack Obama geïnterviewd. Toen zij in Nederland was, sprak Yvonne Zonderop met haar voor De Groene Amsterdammer onder andere over calvinisme.

Ds. G. van Meijeren is hoofd mobiliteitsbureau Predikanten & Kerkelijk Werkers van de Protestantse Kerk.

DE GROENE AMSTERDAMMER

Robinson is een echte calvinist. ‘Dat past bij mijn neiging om tegen de meute in te gaan’, zegt ze. ‘Het calvinisme is zelf ook een stroming die zich door tegenspraak heeft ontwikkeld.’ Het betekent dat ze inspiratie put uit het Oude Testament, het boek waar Jezus in het Nieuwe Testament zo vaak naar verwijst, memoreert ze nog maar even. Helaas, zegt ze, neemt dat inzicht af. Er was een tijd dat de Amerikaanse president Lincoln de burgers in calvinistische taal kon aanspreken en dan wist iedereen wat hij bedoelde. Lincoln zei bijvoorbeeld: accepteer in deemoed dat je lijdt. Zowel de deemoed als het lijden zal je goed doen.

Maar nu wordt het religieuze domein in de VS beheerst door grote, zelfbewuste kerken die, in de woorden van Robinson, ‘geobsedeerd zijn door zonden die Jezus niet eens genoemd heeft’. De profeet Ezechiël schreef al dat sociale onrechtvaardigheid de grootste zonde is, dat Sodom om die reden vernietigd werd, schrijft ze. Maar wie realiseert zich dat nog?

Het calvinisme dat Marilynne Robinson aanhangt heeft de naam van een streng, hardvochtig geloof, van mensen die zichzelf veel ontzeggen. Het is inderdaad niet bepaald luchthartig en nergens frivool. Het calvinisme vertrouwt op een goddelijke voorzienigheid die zich ooit zal openbaren en die niet aan mensen is om te doorgronden. Maar Robinson maakt niet de indruk dat ze eronder lijdt, integendeel. In Felix Meritis [debatcentrum in Den Haag, red.] vertelt ze er kwetsbaar en openhartig over.

‘Ik denk dat wij mensen geneigd zijn causaliteiten [verbanden tussen oorzaak en gevolg, red.] in ons leven aan te brengen zonder dat we eigenlijk kunnen vatten wat ons beweegt en waarom we de dingen doen die we doen. Mijn spiritualiteit, om dat woord te gebruiken, is dat ik accepteer dat er een realiteit bestaat die veel groter is dan waar wij affiniteit mee hebben. Calvijn zegt: de wereld is een school. We worden steeds naar een nieuw niveau van begrip getild. Het enige dat wij daaraan kunnen geven is onze aandacht. Ik kan mij van God geen voorstelling maken, dat zou idolatrie [afgoderij, red.] zijn, zoals Calvijn terecht stelt. Ik ga ervan uit dat ik verbaasd zal zijn als ik Hem tref. De enige omschrijving van God die ik kan bedenken luidt: genade.’

Maar godsdienst is niet alleen mystiek – persoonlijk geloof en inspiratie – het is ook ethiek: voorschriften en geboden. In hoeverre is het liefhebben van je naaste niet een onmogelijkheid?

Sigmund Freud zei dat het ons nooit zal lukken om evenveel van onze naaste te houden als van onszelf. Dat is ongetwijfeld waar, denkt Robinson. ‘Het is niet gemakkelijk. We komen voort uit holen. Toen we de buren zagen, dachten we: het is wij of zij. Dat is de menselijke geschiedenis in een notendop.’ Maar religie kan ons vleugels geven, denkt ze. Op het moment dat je het gebod probeert na te leven, en daarmee uit je eigen subjectiviteit stapt, nader je een waarheid die boven jouw ervaring uittorent, schrijft ze in een van haar essays. ‘Onze vermogens zijn niet de maat voor waarheid, geen basis voor ethisch begrip.’

Helpt het dan om calvinist te zijn? Lachend zegt ze: ‘Christelijk zijn is moeilijk. Nergens in de bijbel wordt zelfs maar gesuggereerd dat je net zo goed de weg van de minste weerstand kunt kiezen.’ Voor een christen is het leven een opdracht, een permanent streven, schrijft ze. Bescheiden je best doen is de crux. ‘Christelijke ethiek druist lijnrecht in tegen wat wij beschouwen als de menselijke natuur. De eersten zullen de laatsten zijn, geef aan wie vraagt, keer de andere wang toe, oordeel niet.’

Het Oude Testament en Calvijn worden door Robinson ter sprake gebracht in verband met het leven van elke dag. Wie dat gewone leven in het bijzonder op de agenda zette was ds. K.H. Miskotte. Onlangs verscheen een nieuw deel van zijn verzameld werk. Emeritus-hoogleraar dr. M. den Dulk voerde bij de presentatie het woord. Een fragment uit zijn toespraak waarbij hij ingaat op Miskottes uitleg van enkele Psalmen:

IN DE WAAGSCHAAL

Als student was ik door Miskotte's meditaties gewezen op Psalm 88 als de enige psalm waarin, op een enkel accent in het begin na, alleen nog maar de klacht klinkt van de mens die geen ander perspectief heeft dan de dood:

‘Waarom verwerpt gij mijn leven?’ Jaren later trof ik in een ziekenhuis in Engeland, een eenzame, doodzieke man aan, die heel beslist zelf aan mij deze psalm wilde voorlezen. Hij volbracht het met de weinige adem die hem nog restte. Toen dat gebeurde, werd ik hevig aangegrepen. De man met de dood in zijn lijf wilde geen dominee die hem troostte, maar wilde zelf spreken. Hij wilde zelf de verschrikking van zijn bestaan uitroepen voor God en de mensen. Hij wilde dat ik het hoorde. Eindelijk drong het tot me door hoe belangrijk het was dat Miskotte mij hierbij had stilgezet. Ik begreep eens en voorgoed zijn bittere kritiek op het goedbedoelende pastoraat: 'is het kerkelijk bedrijf een samenzwering… om de aangevochtene de mond te snoeren?

En over Miskotte's uitleg van Psalm 19 schrijft Den Dulk: Alleen wie de Thora liefheeft, hoort de taal van de geschapen werkelijkheid, van dag en nacht, en van hemel en aarde: ‘De Wet van JHVH is volmaakt, bekerende de ziel.’ Maar ik vermoed dat de wonderlijke mengeling van bevlogenheid en ontnuchtering bij mij ook nog een ander proces op gang heeft gebracht, namelijk dat de liefde voor de Thora alle theologische luchtfietserij onderuithaalt. Miskotte bracht de werkelijkheid van het dagelijks leven tot haar recht. En het verbazingwekkende is, dat het zoveel moeite kost om het bijzondere te zien van het dagelijks leven! Je moet het leren. Die hartstocht om het bijzondere te leren zien van het ‘gewone’ leven is me sindsdien bijgebleven.

Het ‘gewone leven’ behoort volgens Miskotte tot het tegoed van het Oude Testament. Dr. Gerard Dekker laat in Gulliver – de hoogwaardige cultuurbijlage van het Nederlands Dagblad – zien hoe ook Bonhoeffer het Oude Testament ontdekte. In de jaren dertig schrijft Bonhoeffer ‘Ik kwam voor het eerst met de Bijbel in aanraking’.

GULLIVER

Als Bonhoeffer zegt dat hij voor het eerst met de Bijbel in aanraking kwam, dan wil hij zeggen dat hij een andere Bijbel heeft ontdekt, of beter, dat hij de Bijbel anders is gaan lezen. Tot dan toe was de Bijbel voor hem een boek waarop je een heel levensbeschouwelijk systeem, een theologie, kunt bouwen. Een boek ook met behulp waarvan je naar eeuwige, altijd geldende waarheden kunt zoeken, naar algemene waarheden die voor altijd en iedereen van belang zijn.

Maar nu is de Bijbel voor hem een boek geworden waarin God tot hem spreekt en waarin hij de wil van God voor hem en zijn leven kan vinden. De Bijbel werd voor hem inderdaad het Woord van God, dat richting geeft aan zijn leven. Zo, dat hij kan zeggen dat de Bijbel alleen het antwoord op al onze vragen is.

Belangrijk is ook: dat betreft de hele Bijbel; ook de gedeelten waarvan we geneigd zijn te zeggen dat ze alleen maar historische betekenis hebben. Het is veelzeggend dat Bonhoeffer in de laatste jaren vooral het Oude Testament las: hij schreef een keer dat hij – in de betrekkelijk korte tijd dat hij in de eerste gevangenis zat – al twee en een half keer het Oude Testament gelezen had!

Deze omslag in het leven van Bonhoeffer is van essentiële betekenis voor het verstaan van Bonhoeffer. Naar zijn eigen getuigenis is hij toen pas christen geworden. En al zijn vaak revolutionaire gedachten over God, mens en wereld, alsmede over het christelijk geloof, heeft hij geschreven na die omslag in zijn leven.

In de Vroege Kerk riep Marcion op het Oude Testament als achterhaald te beschouwen. Deze opvatting werd toen met kracht verworpen. Maar wil dat ook zeggen dat het Oude Testament in onze geloofsbeleving echt meedoet? Het Nieuwe Testament is niet los verkrijgbaar van het Oude. ‘De Messias spreekt Hebreeuws.’ (dr. S. Gerssen)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen