VOLTOOIDE LEVENS?

Mr. A.B. Bouter is advocaat bij Bouter Advocatuur in Barneveld.

A.P. Huizer is directeur van Elan Barneveld, praktijk voor Welzijn, Maatschappelijke Dienstverlening & Therapie.

Euthanasie en hulp bij zelfdoding zijn volop in de actualiteit met als hoogtepunt (of dieptepunt) de documentaire over De Levenseindekliniek, die 15 februari werd uitgezonden. Mevrouw Hannie Goudriaan uit Heerenveen, die leed aan semantische dementie, kreeg van een arts de definitieve injectie toegediend, terwijl haar woorden ‘Huppakee. Weg’ nog bij de kijkers in gedachten stonden.

Kort daarvoor presenteerde de Adviescommissie Voltooid Leven in opdracht van de ministeries van Justitie en van Volksgezondheid en Welzijn haar rapport. De conclusie was dat het niet wenselijk is om de huidige juridische mogelijkheden rond hulp bij zelfdoding te verruimen.

Op zichzelf was dit verrassend nieuws, omdat een verruiming van de wettelijke mogelijkheden werd verwacht. Een specifiek onderdeel van de opdracht van de commissie was om te kijken welke mogelijkheden er zijn om te voorkomen dat mensen hun leven als ‘voltooid’ zien. Juist op dat vlak is het goed ons te bezinnen.

STRAFBAAR

Er bestaat in Nederland geen recht op euthanasie of hulp bij zelfdoding. Veel mensen denken dat, maar beide zijn strafbaar gesteld in het Wetboek van Strafrecht. Slechts in uitzonderingsgevallen kan een arts zich beroepen op een strafuitsluitingsgrond in de wet. Deze moet dan onder meer zes zorgvuldigheidseisen in acht nemen. Een van die eisen is dat een patiënt uitzichtloos en ondraaglijk moet lijden. Er moet een medische dimensie zijn aan dit lijden.

LASTIG BEGRIP

Hoe zit het echter met mensen die hun leven als ‘voltooid’ zien? En wat is dat eigenlijk? De wetgever heeft niet beoogd dat euthanasie kan worden toegepast vanwege het enkele feit dat iemand klaar is met leven.

Het begrip ‘voltooid leven’ is een lastig begrip. Volgens de adviescommissie roept het een te rooskleurig beeld op bij mensen, alsof het leven een klus is die op een gegeven moment geklaard is. Als iemand zijn leven als ‘voltooid’ ziet, betekent dat nog niet gelijk dat die persoon ook zijn leven wil beëindigen. Bij ‘voltooid leven’ gaat het vaak om mensen die op leeftijd zijn. Bovendien hebben ze naar hun eigen oordeel geen levensperspectief meer en als gevolg daarvan hebben ze een actieve doodswens ontwikkeld. Het gaat meestal dus niet om mensen die hun leven als één groot succes beschouwen en alles uit het leven hebben gehaald wat ze maar konden. Die indruk wordt ten onrechte in de media wel eens gewekt.

Er bestaat in Nederland geen recht op euthanasie of hulp bij zelfdoding

In het rapport wordt een onderzoek aangehaald waarin men zijn geïnterviewd die hun leven als ‘voltooid’ beschouwen. Vijf klachten kwamen steeds terug: eenzaamheid, er niet meer toe doen, het onvermogen om zichzelf te uiten, geestelijke of lichamelijke vermoeidheid en een aversie tegen afhankelijkheid. Die mensen lijden dus eerder vanwege kwetsbaarheid en afhankelijkheid.

AANDACHTSPUNTEN

In het rapport staan geen concrete oplossingen, wel interessante aandachtspunten hoe een ‘voltooid leven’ te voorkomen. Verschillende maatschappelijke organisaties (waaronder de NPV, Juristenvereniging Pro Vita en de PCOB) hebben daarvoor input gegeven.

Allereerst is de voorbereiding op en acceptatie van ouderdom belangrijk. Ook het voorkomen van eenzaamheid en de ondersteuning bij het behouden van sociale contacten doen ertoe. Je hoort verhalen van mensen die alleen sociaal contact hebben als zij boodschappen doen of sigaretten halen. Dan gaat het dus om een ‘goedemiddag’ en ‘spaart u zegeltjes?’ Als je bedenkt dat dit de enige contacten zijn van een mens, is dat aangrijpend.

De commissie vraagt ook aandacht voor het vergroten van zelfredzaamheid. Dat betekent dat mensen op zichzelf kunnen wonen en voor zichzelf kunnen zorgen, eventueel met een steun in de rug van vrijwilligers en mantelzorgers. Ook mooi om te lezen is dat de commissie meer aandacht vraagt voor zingeving. Ouder worden is niet alleen een biologisch proces. Zingeving hoort daar ook bij. Mensen kunnen met vragen rondlopen over liefde of veiligheid maar ook vragen hebben rond het levenseinde en het geloof.

ONZE INZET

Je kunt niet voorkomen dat mensen hun leven als ‘voltooid’ zien door vanaf de zijlijn te roepen dat euthanasie niet mag en dat het leven van God komt. De bescherming van het leven is uitgangspunt, ook voor de wetgever. Gelukkig wel. Het gaat nu juist om de praktische punten uit het rapport.

Hoe mooi zou het zijn als de kerk initiatief toont op dit vlak door zich in te zetten voor mensen die geen levensperspectief meer hebben, die eenzaam zijn en het gevoel hebben dat ze tot last zijn. Daarvoor is bezinning nodig en samenwerking met maatschappelijke organisaties die zich bezighouden met hulpverlening, maatschappelijk werk en vrijwilligerswerk.

Nu ligt het in de kerk voor de hand om gelijk te wijzen naar de dominee, de kerkenraad en vrijwilligers in het pastoraat. Zij moeten aandacht geven aan het ouder worden en ouderen. De diaconie kan nadenken over een ontmoetingsplek in het dorp of de stad waar mensen welkom zijn voor koffie en een gesprek – en voor aandacht.

Belangrijk is om eerst naar onszelf te kijken voordat we het afschuiven op anderen. De eerste aanzet geldt ieder mens persoonlijk. Wat een kerkenraad of diaconie kan doen, komt daarna wel.

BETHESDA

Bekend is de geschiedenis uit Johannes 5. Het ‘ik heb geen mens’ is de kern die het leed van de verlamde in Bethesda accentueert. En dat terwijl hij genoeg lotgenoten om zich heen had. Allen hadden hetzelfde doel: gezamenlijk wachten op het wonder van genezing. En toch had hij geen mens om hem daadwerkelijk verder te helpen. Ondanks de aanwezigheid van medemensen was er niemand die er echt voor hem was. Recent vertelde iemand een hedendaagse variant hiervan. Een dame, woonachtig in een zorginstelling, ontving wekelijks bezoek. Kinderen en kleinkinderen kwamen bij oma op visite. Gezellig, zou je denken. Maar nee, de familie zette de televisie aan en vermaakte zich. Geen contact, geen verbinding.

BALANS

Ons leven kenmerkt zich vanaf ons eerste uur tot het laatste moment door een streven naar de balans in geven en ontvangen. Als klein kind ben je vanaf je geboorte, eigenlijk daarvoor al, afhankelijk van anderen, van ouders, verzorgers etc. Naarmate we ons ontwikkelen tot volwassen personen, brengen we steeds meer die verhouding in evenwicht. Vanaf ons eerste uur sloeg de weegschaal door naar ‘ontvangen’ en later, als we onze ouders mogen verzorgen, slaat de weegschaal door naar ‘geven’. Aan het eind van het leven is de weegschaal van een mensenleven in evenwicht. Tenminste, daar streven we naar. Een situatie van een voltooid leven om in de beeldspraak te blijven.

Maar is het dan klaar? Is het leven dan af ? Dat evenwicht is geen statische situatie, alsof een oud medemens niets meer te geven heeft. Of dat iemand die zorgafhankelijk is, niet kan bijdragen aan onze samenleving.

ONTVANGEN

De kernvraag is of wij in staat zijn om iets van deze mensen te ontvangen. Denk aan de oma uit het voorbeeld. Zijn we werkelijk bij haar op bezoek of voltooien we alleen maar een soort plicht? Misschien hebben we al te gemakkelijk zorginstellingen opgericht om dat stukje ‘omzien naar elkaar’ uit te besteden aan de predikant of aan een mantelzorger. Wat kunnen we zelf ? Soms is het moeilijk om zelf de zorg en aandacht te schenken die anderen nodig hebben.

Hoe graag de overheid ook zou willen, de participatiesamenleving heeft beperkingen waardoor kwetsbare medemensen gedupeerd worden. Door bezuinigingen worden de reguliere organisaties fors beknot in de mogelijkheden, terwijl de bevolking juist vergrijst. Het roer moet om. Hoe? Door een inloophuis in de buurt te starten? Mensen kunnen elkaar daar ontmoeten. Het zou een alternatief kunnen zijn, maar wordt het geen Nieuw-Bethesda? Een plek waar mensen met een gedeelde zorgvraag samenkomen om los van elkaar te concluderen: ‘Ik heb niemand’.

MEER GENERATIES

Wat dat betreft was die ouderwetse samenleving zo gek nog niet. Generaties leefden in elkaars nabijheid. De ‘wij-cultuur’ bood ruimte voor het geven van betekenis aan de ander. Als je kiest voor een inloophuis, moet het daar iets van weg hebben. Het gaat er dan om dat verschillende generaties bij elkaar komen, die elkaar werkelijk ontmoeten. Dat is een mooi woord: ‘ont-moeten’. Je mag er zijn wie je bent, met je gaven en talenten om zo met elkaar betekenis te geven aan elkaar.

BETEKENIS GEVEN

Onze Schepper heeft in Zijn onnavolgbare wijsheid de mens geschapen als een relationeel wezen. Adam constateerde voor de val, tijdens zijn werk, dat hij alleen was. God gaf hem Eva als hulp naast hem. Samen werden ze mens en gaven zij elkaar betekenis.

Als we dus wat willen veranderen rond ‘voltooid leven’, moeten we ons bezinnen op het geven van betekenis aan elkaar. Daarin ligt in eerste instantie een taak voor ‘ik’. Pas daarna voor ‘wij’. Ik heb de taak om na te gaan op welke manier ik betekenis geef aan de mensen dichtbij en veraf. Ik moet mij bekwamen in het beoefenen van presentie en er zijn. Dus het bieden van hulp, steun en zorg die het verhaal en leven van de ander helpt te verstaan en verder te brengen.

PLEIDOOI

Gedurende een aantal generaties is het individualisme onze samenleving binnengeslopen, ook in de kerk en ons eigen leven. We kunnen razend druk zijn met het schrijven van beleidsplannen en het actief zijn in diverse verenigingen. We produceren van alles, maar is de echte, betekenisgevende ontmoeting er nog? Of we consumeren van alles en kijken kritisch naar de ander die niet voldoet aan ons verwachtingspatroon.

Daarom voeren wij een warm pleidooi om hier samen over na te denken. In eigen stille tijd, tijdens huisbezoeken, kerkelijke vergaderingen etc. Hoe kan ik vandaag betekenis geven aan de ander die ik vandaag mag ontmoeten? Het leven van ieder mens doet er toe. BART BOUTER EN AD HUIZER

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen