DRIE NIEUWE BERIJMINGEN

Dr. P.F. Bouter is predikant van de hervormde gemeente te Bodegraven en lid van het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond.

Het opnieuw berijmen gebeurt op allerlei wijze. Het project Psalmen voor Nu komt met nieuwe melodieën en eigentijdse woorden. De nieuwe Psalmberijming gebruikt de bekende Geneefse melodieën, maar berijmt de psalmen geheel nieuw. De Goudse neerlandicus dr. E. Hofman neemt de berijming van 1773 als uitgangspunt, met dus de Geneefse melodieën. Hij probeert deze berijming naar de woordenschat van heden over te brengen.

Ook vermeldenswaard is dat enkele jaren terug ds. C.J. Meeuse in de kring van de Gereformeerde Gemeenten kwam met zijn nieuwe psalmberijming op grond van de berijming van Marnix van St. Aldegonde. Onlangs schreef ds. C.G. Vreugdenhil van de Gereformeerde Gemeenten dat deze berijming gereformeerder is dan ‘1773’. De psalmen vormen het gebedenboek van Israël, van de Heiland, van de apostelen, van de kerk van alle tijden. Dat maakt het verheugend dat er zo veel aandacht is voor de psalmen.

INTENSIEF

Psalmen berijmen is geen eenvoudig werk. Het is intensief. De dichter moet met veel factoren rekening houden. Daar ligt een melodie, er is een rijmschema en een eigen woordenschat. Dichters in verleden en heden worstelen om binnen die kaders de psalmen te berijmen voor de gemeente. Het resultaat van de jongste berijmingen laat zien dat de nieuwe dichters intensief met de psalmen zijn omgegaan. Hun werk dwingt respect af. We willen deze verschillende pogingen van kanttekeningen voorzien. Hierbij laten we een dichterlijke beoordeling zo goed als weg. Er zijn anderen die daarover met wijsheid kunnen spreken. We willen ons in dit artikel vooral richten op de inhoud en op de gebruikte woordenschat. Is die verantwoord en passend, is die begrijpelijk en helder?

VOOR NU

Om te beginnen kijken we naar Psalmen voor nu. De dichters hiervan hebben de ons bekende melodieën losgelaten. Dat maakt het naar de erediensten toe een stuk lastiger. Ook gaan ze qua rijmschema een andere weg, het is veel vrijer. Eindrijm komt bij tijden wel voor, maar zeker niet in een strak schema. Dat geeft een zekere vrijheid om de gang van een psalm recht te doen, maar maakt het onthouden ervan weer lastiger. Deze berijming is compleet. Dat is een indrukwekkende prestatie. We komen een heel aantal mooie regels tegen. Door de frisse verwoording kan een psalm nogal eens dichtbij komen. Maar er kleven toch ook bezwaren aan. Om te beginnen is het taalgebruik lang niet altijd passend voor de eredienst. Neem Psalm 2. Die is compact vertaald. Dat geeft de psalm kracht. Maar dan staat er de regel: ‘Hoor je de HEER nu de draak met hem steken?’

Ook is er nogal grote vrijheid in het verwoorden van de psalm. Allerlei Hebreeuwse namen van personen en plaatsen worden bijvoorbeeld nogal eens weggelaten om de psalm een meer eigentijds uiterlijk te geven.

NIET MESSIAANS-OPEN

Ik wil de vinger vooral leggen bij een belangrijk punt. In Psalm 2 wordt de heilskoning genoemd die God als Zijn Zoon aanspreekt. Daar staat de belangrijke zin: ‘U bent Mijn Zoon, heden heb Ik U verwekt’. Dit is een belangrijk vers dat in het Nieuwe Testament wordt toegepast op de Heere Jezus. Maar Psalmen voor nu berijmt met: ‘God zei me: Ik heb jou mijn zoon gemaakt’. Daarmee is het ‘verwekken’ geworden tot ‘maken’. En zo is de openheid van de tekst op Christus verdwenen. Dat moet als verkeerd worden afgewezen.

Dit is vaker zo in deze berijming. De psalmverzen die op Christus wijzen, zijn zo vertaald dat je die lijn nauwelijks kunt ontdekken. Ze zijn niet echt ‘Messiaans-open’ berijmd, terwijl de Hebreeuwse tekst dat wel is. Dat moet als een groot manco worden benoemd. Dit zien we ook gebeuren bij Psalm 8, 16, 72 en 110.

PROEFBUNDEL

De volgende berijming noemt zich De nieuwe berijming, al gebruiken we die naam gewoonlijk voor de berijming van 1967. Het is een proefbundel die dertig psalmen bevat. Deze proeve maakt wel gebruik van de Geneefse melodieën en dat brengt haar gelijk al dichter bij de bestaande Oude en Nieuwe Berijming.

Mooie regels zijn erin te vinden. Psalm 139: ‘U kent mij, Heer, en U ontwart / al de geheimen van mijn hart’. Dan ineens woorden die niet erg passen: ‘Vernuftig ben ik gecreëerd’.

Als we hier dezelfde Psalm 2 nemen, dan lezen we: ‘Jij bent Mijn Zoon. Jou heb Ik uitgekozen’.

Opvallend is het spreken over ‘jou’. Dat vinden we vaker. In dit vers is het ‘verwekken’ vervangen door ‘uitgekozen’. Ook hier wordt het moeilijk de lijn naar het Nieuwe Testament, naar de vervulling in de Heere Jezus te ontwaren. Deze psalm is beknopt berijmd. Het is knap om in twee coupletten zoveel van de psalm te verwerken. Wezenlijke dingen ontbreken echter.

Bij Psalm 8 vinden wij eenzelfde gebrek aan openheid naar de vervulling in de Heere Jezus: ‘U schiep de mensen haast als hemelingen’. In plaats van het enkelvoud (zoon van de mens, met openheid naar de Zoon des mensen) is er een meervoud dat deze lijn zelfs verduistert.

VRIJ

Ook roept deze proefbundel geregeld vragen op qua taalgebruik. Soms is het heel vrij: ‘Zijn glimlach’ voor ‘Zijn aangezicht’. Soms is het wat modieus: ‘Is die God van jou soms dood?’ voor ‘Waar is uw God?’ Wel treffend als parafrase, maar is het passend als berijming?

Ook is het gedicht soms zo dat de kracht van het vers wegvalt. Neem Psalm 130 waar de dichter zijn zonden belijdt, dan vergeving ontvangt en van daaruit God van harte wil dienen. In deze berijming keert de volgorde van de laatste twee om: ‘Ik zal U altijd eren, omdat U graag vergeeft.’ Zo is het vers spanningsloos geworden, het geheim is eruit. Voeg daarbij dat in het eerste vers niet meer over zonden en ongerechtigheden wordt gesproken, maar over fouten (vaker in deze berijming): dat maakt het nogal vlak. Deze nieuwe berijming heeft frisheid en een heel aantal mooie regels, maar is zo nog niet bevredigend.

HERZIEN

Als derde hebben we de poging van dr. E. Hofman om ‘1773’ te herzien. Het mooie van die poging is dat er wordt aangesloten bij de berijming die in een heel aantal verzen diep in harten van mensen ligt. Als dat bewaard kan blijven en tegelijk het verouderde kan worden herzien, zou dat werkelijk mooi zijn en een brug kunnen vormen om het rijke van ons verleden op goede wijze mee te krijgen in nieuwe generaties.

Het is tegelijk een werk dat nog lastiger is dan het nieuw berijmen van psalmen. Je hebt niet alleen te maken met de melodie en het rijmschema, maar ook met de bestaande berijming. En als soms een eindwoord wijzigt, moet het hele vers worden herzien. Dit is een zeer moeilijk werk. Dr. Hofman heeft geen geringe taak ondernomen. Wat nu voorligt, dwingt respect af.

De proefbundel bevat vijftien psalmen. We komen, zoals te verwachten valt, heel wat bekends tegen. Maar hoe is het resultaat? Op een heel aantal plaatsen is duidelijk verbetering merkbaar. In Psalm 1 is het woord ‘samenrotten’ verdwenen. In Psalm 8 het woord ‘Opperwezen’. In Psalm 22 ‘Wie vet is’. In Psalm 32 ‘een muil’. Zo is er allerlei winst te noemen.

De psalmen vormen het gebedenboek van Israël, van de Heiland, van de apostelen, van de kerk van alle tijden.

VRAGEN

Wat is er voor teruggekomen? Dat roept toch meer dan eens vragen op. Wat moeten we met ‘een boos beraad’ in Psalm 1 (voor het overige is Psalm 1 verbeterd)? Wat te denken van ‘U hebt een sterke macht doen gronden’ en ‘vinger werk’ in Psalm 8. In lijn met 1773 hebben we in deze herziening bij Psalm 8 wel de openheid naar de vervulling in Christus: ‘de mensenzoon Uw teerste liefde schenkt’. Mooi!

En dan Psalm 22. Een woord als ‘bloedgierig’ is moeilijk te plaatsen. En het wel erg barokke taalgebruik in de berijming van ‘1773’ is niet weggenomen. In Psalm 32:3 lezen we over ‘verdriet’, terwijl het daar gaat over berouw. Ik begrijp wel de keuze voor ‘verdriet’, maar het roept hier toch gemakkelijk andere gevoelens op. In vers 1 van deze psalm vinden we de woorden ‘waaraan hij was ontdekt’ wat toch wel erg ‘ingekleurde taal’ is.

Bij Psalm 51 is in vers 3 de ‘toren’ (Gods toorn)’ weggedaan. Ervoor in de plaats kwam: ik ben verloren. Dat is een uitdrukking met een sterke lading, waarvan het heel wat is om die in de berijming toe te voegen. Kijken we naar Psalm 68, dan zien we het geliefde vers 10 geheel ongewijzigd. Bij vers 17 is het ‘Hoe vrees'lijk zijt G’ alom’ vervangen door ‘wekt diep ontzag alom’. Dat is heel mooi. Het ‘vreselijk’ betekende in 1773: vreeswekkend, ontzagwekkend, bij ons betekent het: heel erg. In Psalm 72 vinden we bij vers 8: ‘Zo moet de Koning eeuwig leven! Bid toch voor Hem aldoor.’ Dan gaat het lijken op een dagelijkse voorbede. Maar in de Oude Berijming was aanbidding en erkenning bedoeld. Hier is de herziening verwarrend.

COMBINATIE

Deze herziening laat zien hoe buitengewoon moeilijk het is om een bestaand dichtwerk bij te schaven. We zien mooie dingen, zeker. Maar als geheel zitten er ook nogal wat haken en ogen aan. Allerlei verouderde woorden en zinnen zijn gebleven, verouderd en herzien kan in één vers door elkaar heen lopen. Het is een combinatie geworden van goede verbeteringen, met toch geregeld tegenvallende herzieningen of gebleven verouderde woorden. Geregeld blijkt het moeilijk om de kracht van uitdrukking in ‘1773’ te handhaven.

N.a.v. ‘Adem om van u te zingen. Psalmen voor Nu’, uitg. Boekencentrum, Zoetermeer;

€ 27,50;

Stichting Dicht bij de Bijbel, ‘De nieuwe Psalmberijming. Dertig nieuw berijmde psalmen geschreven bij de Geneefse melodieën’, uitg. Boekencentrum, Zoetermeer;

€ 9,90;

Dr. E. Hofman, ‘Psalmen in de berijming van 1773. Herzien bij de HSV’, uitg. Royal Jongbloed, Heerenveen;

€ 2,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen