RADICALE VLUCHTELINGEN?

Onder deze vluchtelingen, die vrij van vervolging en armoede willen zijn, bevinden zich veel gereformeerden. Met gereformeerden doel ik niet op de huidige gereformeerden, maar op de gereformeerden in de zestiende eeuw.

VLUCHTELINGENSTROMEN

In deze eeuw raakt de West-Europese kerk (na eeuwenlang een eenheid te zijn geweest) door interne escalerende conflicten verdeeld in een protestants en een katholiek kamp. Het protestantse kamp versplintert verder in verschillende stromingen. In de Lage Landen kent men dan grofweg vier protestantse stromingen: lutheranen, gereformeerden, dopersen en spiritualisten. Vanaf de jaren vijftig van de zestiende eeuw trekken de eerste gereformeerden naar het buitenland. Vrijheid van godsdienst is in de Lage Landen niet toegestaan en ook slechte economische omstandigheden zorgen ervoor dat veel gereformeerden de koffers pakken. Een tweede stroom vluchtelingen komt op gang na de komst van generaal Alva, die orde op zaken moet stellen in het gebied. Een derde, en laatste, vluchtelingenstroom wordt in de jaren tachtig veroorzaakt door de verovering van Zuid-Nederlandse steden door generaal Alexander Farnese.

ONDERZOEKSGROEP

Als tweedejaars assistent in opleiding (aio) werk ik bij de Vrije Universiteit in Amsterdam in een onderzoeksgroep onder leiding van prof. dr. Mirjam van Veen en dr. Jesse Spohnholz. Deze groep onderzoekt de ervaringen van gereformeerde vluchtelingen in het Duitse Rijnland en de impact die de vluchtelingen hadden op de vorming van de Nederlandse Republiek en de Gereformeerde Kerk. Er verschijnt naast verschillende publicaties, een app. Deze app brengt de gebruiker door middel van een fietsroute langs de voormalige vluchtelingengemeenten. Via tekst, beeld en muziek komt deze belangrijke periode in onze geschiedenis tot leven. Het onderzoek naar vluchtelingen in het Rijnland kan op twee onderzoeksgebieden een belangrijke bijdrage leveren. Allereerst is er weinig onderzoek gedaan naar de vluchtelingen in het Duitse Rijnland. Ten tweede zijn veel vluchtelingen die naar het Duitse Rijnland vluchtten, bij terugkeer naar de Lage Landen, invloedrijk geweest in de vorming van de nieuwe republiek en de Gereformeerde Kerk.

COMPROMISLOZE CALVINISTEN

Mijn onderzoek richt zich op de gereformeerde vluchtelingen die zich in de Duitse rijkssteden Aken, Keulen en Frankfurt vestigden.

In de geschiedschrijving is het idee ontstaan dat deze gereformeerde vluchtelingen tijdens hun verblijf in het buitenland zijn geradicaliseerd. Verdreven van hun huis, hun vertrouwde omgeving, familie en vrienden, hingen zij in toenemende mate extreme opvattingen aan en ontwikkelden ze zich tot de meest strikte volgers van Calvijn.

Gekenmerkt door een strenge tucht en theologie trokken zij dicht naar elkaar toe en isoleerden zich in buitenlandse steden. De strenge tucht zorgde voor binding tussen groepsleden. Vanuit de predestinatieleer ontvingen deze vluchtelingen troost uit de idee dat God hen direct leidde als een uitverkoren volk door de woestijn van het vluchtelingenbestaan. Deze tucht en theologie werkten zo als belangrijke overlevingsmechanismen tijdens hun buitenlandse verblijf.

Bij terugkomst naar de Lage Landen zouden deze vluchtelingen een bedreiging voor tolerantie en gematigdheid zijn geweest. Maar klopt het beeld van deze groep compromisloze calvinisten eigenlijk wel? Er zijn voorbeelden van gereformeerde vluchtelingen die bij terugkeer juist pleitbezorgers waren van tolerantie en gematigdheid. Ook zijn er sterke aanwijzingen dat vluchtelingen zich niet uitsluitend op Calvijn oriënteerden maar ook op andere reformatoren, zoals Johannes a Lasco, Marten Micron, Huldrych Zwingli, Heinrich Bullinger en Martin Bucer.

Er zijn ook vragen te stellen bij het idee dat de gereformeerden zich isoleerden in buitenlandse steden. In Wesel gingen de gereformeerde vluchtelingen naar de lokale luthers georiënteerde kerk. De vluchtelingen in Emden sloten zich aan bij de bestaande gereformeerde kerk aldaar. Kortom, het beeld van de radicale vluchteling lijkt zeker niet overal te kloppen.

MINDERHEID

Zoals gezegd doe ik onderzoek naar de vluchtelingen in de rijkssteden Aken, Keulen en Frankfurt. Ik ben benieuwd hoe de levensomstandigheden in deze grote steden invloed hadden op de religieuze identiteit van vluchtelingen. Zij vormden daar een minderheid te midden van een katholieke of lutherse meerderheid. In Keulen bijvoorbeeld moesten de gereformeerde vluchtelingen in het geheim samenkomen. Tijdens deze samenkomsten, verdeeld over verschillende huizen, stonden zogenaamde wachters op de uitkijk bij het stadhuis en de rechtbank om bij verdachte omstandigheden de gemeenteleden te waarschuwen. Vrienden en familieleden werden zoveel mogelijk bij elkaar in één huis geplaatst om bij een mogelijke inval de schijn op te houden dat het ging om familiebezoek of een gezellige visite, maar niet om een gereformeerde kerkdienst. Mijn vraag is: Wat doet dat met je?

Mijn onderzoek baseer ik met name op de geschriften van de vluchtelingen zelf. Te denken valt aan kerkenraadsacta, documenten van verschillende synoden, brieven en theologische geschriften. Naast geschreven bronnen ben ik ook geïnteresseerd in de kunst van de vluchtelingen. Bekend is dat veel gevluchte gereformeerde kunstenaars naar de rijkssteden trokken.

Mijn onderzoek wordt gesteund door een database met de gegevens van de vluchtelingen. Alle relevante informatie die ik vind over een vluchteling kan ik zo een plaats geven. Op die manier creëer ik overzicht en kan ik vragen beantwoorden als: waar kwamen de vluchtelingen vandaan, met wie trouwden zij en welke beroepen oefenden zij uit? Deze database helpt mij ook om veranderingen door de jaren heen te ontdekken.

SPIEGEL

Op dit moment ben ik bezig met archiefonderzoek. Veel van het materiaal van de vluchtelingen is nog nooit gebruikt voor onderzoek. Met mijn onderzoek naar de religieuze identiteit van de gereformeerde vluchtelingen kan ik bijdragen aan de vraag hoe het gereformeerde protestantisme zich ontwikkelde tijdens het vluchtelingenbestaan.

Het onderzoek naar vluchtelingen in de zestiende eeuw heeft betrekking op de actualiteit. Ook vandaag zien wij stromen van vluchtelingen. Naast deze reflectie op het verleden van het vluchtelingenbestaan kan dit onderzoek naar de religieuze identiteit van gereformeerde vluchtelingen mogelijk gebruikt worden als een spiegel voor gelovigen die in de gereformeerde traditie staan. Wie waren zij en wie zijn wij?

Peter Gorter (MA) is als assistent in opleiding verbonden aan de Vrije Universiteit. Hij doet onderzoek naar de religieuze identiteit van de Nederlandse gereformeerde vluchtelingen in Keulen, Aken en Frankfurt van 1550-1600.

RELIGIEUZE IDENTITEIT

Peter Gorter: ‘Om de religieuze identiteit te beschrijven van de vluchtelingengemeenten kijk ik naar vijf thema’s: de theologische oriëntatie van de vluchtelingen, hun organisatie, de rituelen, tucht en hun houding naar de buitenwereld.
Mijn eerste thema is de theologische oriëntatie van de vluchtelingen. Welke theologische sporen zijn er te vinden die terugleiden naar verschillende reformatoren? Mijn interesse gaat ook uit naar de spanningen tussen theologie van de predikanten en de ideeën van gewone kerkleden.
Het tweede thema betreft de organisatie van de vluchtelingengemeenten. Zo lag de ons bekende driedeling van predikant, ouderlingen en diakenen nog niet vast. De vluchtelingengemeente in Frankfurt kende bijvoorbeeld in het begin geen ouderlingen.
De omgang met rituelen, zoals doop, avondmaal, begrafenissen en huwelijken vormt het derde thema. Ik let daarbij met name op de spanningen die zich voordoen bij rituelen, op de interactie tussen rituele richtlijnen en de eigenlijke praktijk in de gemeente.
De tucht vormt het vierde thema. Zoals we hebben gezien geldt in de geschiedschrijving de strenge tucht als indicatie van radicalisatie. Binnen dit thema ben ik ook benieuwd naar de vraag in welke mate de omgeving (lutheraans of katholiek) invloed heeft op het gedrag en de tuchthandhaving binnen de gemeenten.
Mijn vijfde en laatste thema handelt over de houding van de vluchtelingen ten opzichte van andere denominaties. Het is daarbij belangrijk dat ik zowel naar de officiële banden tussen denominaties kijk als naar de dagelijkse interactie tussen mensen van verschillende geloofsovertuigingen.’

Volgende week Ernst Boogert over een onderzoek naar de invloed van kerkvaderteksten op de tekst van het Johannesevangelie in handschriften van de tweede tot de vijftiende eeuw.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen