CHRISTEN EN CREMATIE

Ooit voltrok crematie zich buiten onze levenscirkel. Toen we nog een land waren dat gestempeld was door christelijke opvattingen en gewoonten, kwamen vragen als deze niet of nauwelijks aan de orde.

In de tijd van de verzuiling was het contact met ‘andersdenkenden’ beperkt. Zo was het lange tijd gemakkelijk om te zeggen dat een protestant geen rooms-katholieke uitvaart behoorde bij te wonen of ook maar een voetstap mocht zetten in het crematorium. We hadden er – uitzonderingen daargelaten – eenvoudigweg niet mee te maken.

Dat geldt eveneens van samenwonen, euthanasie, overdoop, enz. Inmiddels kan het zo maar gebeuren dat je kind gaat samenwonen, een homoseksuele relatie aangaat en besluit met zijn vriend of haar vriendin te trouwen. Een ernstig zieke of levensmoede bloedverwant kan een verzoek tot euthanasie doen uitgaan en krijgen. Wat doe je dan als je uitgenodigd wordt voor de rouwbijeenkomst? Het zijn dilemma's waarmee we steeds vaker te maken krijgen.

BIJBELSE NORM

Werd in Nederland in 1950 nog slechts 2 procent van de overledenen gecremeerd, in 2015 was dat ruim 63 procent. In 1950 was er nog ‘maar’ één crematorium in Nederland, vandaag zijn dat er – inclusief de ovens in aanbouw – 92.

Lijkverbranding heeft oude papieren, maar is niet zo oud als de mensheid. Een evolutionist zal op dit punt andere conclusies trekken. Afgaande op wat het bijbelboek Genesis verhaalt, wordt Abel als eerste begraven. Abraham koopt een lapje grond in het beloofde land om Sara haar laatste rustplaats te geven. Begraven blijft onder Gods volk de gangbare norm voor het omgaan met de doden. Onbegraven blijven geldt als een schande. Heidenen verbranden hun doden, maar Israël begraaft. Verbranden hangt samen met straf. (Amos 2:1) In het Nieuwe Testament blijft deze lijn ongewijzigd. Lazarus wordt begraven, evenals de jongeman te Naïn. Ook Christus wordt begraven, maar het graf kon Hem niet houden. In lijn daarmee begraven christenen hun doden. Betekenisvol zijn de beelden die Paulus in dit verband gebruikt. (1 Kor. 15) Hij spreekt niet van een begraafplaats maar van een akker waarin nabestaanden piëteitvol het lichaam van hun dierbare als een zaad neerleggen. Wie zaait, verwacht iets en ziet uit naar de oogst. In Johannes 12:24 gebruikt Jezus het beeld van een tarwekorrel die verteert in de aarde; zo gaat het ook met het lichaam. In wezen verschilt dat niet van wat overblijft na verbranding, toch kiezen we niet voor een dergelijke wijze van vernietigen. Want zaad ontkiemt tot nieuw leven. Dat is het wenkende perspectief van het geloof.

MOTIEVEN

Waar het christelijk geloof veld won, nam begraven de plaats in van lijkverbranding. Keizer Constantijn verbood na zijn overgang tot het christendom crematie en Karel de Grote dreigde met de doodstraf op overtreding van het verbod op lijkverbranding, dat hij liet uitgaan in 785.

In het midden van de negentiende eeuw organiseerden pleitbezorgers van lijkverbranding zich. Hygiëne en ruimtegebrek werden de belangrijkste motieven voor crematie. Later kwamen daar milieuoverwegingen bij. Als we de hoeveelheid energie in aanmerking nemen die lijkverbranding kost en de uitstoot van rookgassen, zou begraven alleen al om die reden de voorkeur moeten hebben.

Ook financiële motieven spelen inmiddels mee. Onbegrijpelijk is het dat in diverse ‘christelijke’ gemeenten begraven aanmerkelijk meer kost dan cremeren.

Soms het viervoudige. Een ander argument is dat men de nabestaanden niet wil opzadelen met het onderhoud van een graf. De asbus is kennelijk een prima alternatief voor de herdenkingssteen. Als praktisch voordeel wordt nog genoemd dat je niet buiten hoeft te staan in verzengende hitte, striemende regen of geselende kou, zoals dat bij begraven het geval kan zijn. Recente cijfers melden overigens weer een lichte voorkeur onder jongeren voor begraven. Men hecht kennelijk aan een plaats van herinnering.

WEERSTAND

Binnen de Rooms-Katholieke Kerk was cremeren tot 1963 niet toegestaan. Wie daar toch voor koos, ontzegde zich daarmee het recht op een kerkelijke uitvaart. In genoemd jaar besloot de kerk onder leiding van de toen net aangetreden paus Paulus IV tot versoepeling van haar standpunt in dezen. Begraven behield de voorkeur, maar crematie was nu ook toegestaan, zolang dat maar niet een daad van verachting van of verzet tegen het katholieke geloof was.

De grote protestantse kerken hebben – voor zover ik kan nagaan – nooit een officiële uitspraak tegen crematie uitgevaardigd. Er bestond tot in de jaren zestig wel grote weerstand tegen lijkverbranding. Begraven achtte men, anders dan cremeren, in volle overeenstemming met de kerkelijke en bijbelse moraal. De voorman van de gereformeerden, Abraham Kuyper zag de propaganda voor cremeren als een ‘krachtige poging om de maatschappij uit haar christelijke scharnieren te lichten.’ Hij noemde crematie strijdig met de christelijke belijdenis, die de opstanding van de doden verwacht bij de wederkomst van Christus.

(1 Thess. 4:13-15) Een christen zal ook hierin Christus willen navolgen, Wiens lichaam begraven en niet verbrand werd. Dit is de lijn van de gereformeerde orthodoxie tot op de dag van vandaag. Persoonlijk heb ik in dit licht altijd moeite gehouden met het ruimen van graven, en dan vooral vanuit het oogpunt van piëteit.

WAARDERING

De mening dat begraven een oude traditie is, maar niet berust op de uitdrukkelijk uitgesproken wil van God, won in korte tijd veel terrein. In 1961 sprak de synode van de Gereformeerde Kerken uit dat lidmaten die kozen voor crematie gerespecteerd dienden te worden.

Crematie berust niet altijd op een eigen keuze. We hoeven daarbij ‘maar’ te denken aan de duizenden die in de verbrandingsovens van het Derde Rijk hun einde vonden. Je kunt ook vandaag in een zee van vlammen omkomen als gevolg van een ramp of ongeval. Zou God niet in staat zijn op de jongste dag dat stof op te wekken en deze gestorvenen te doen herrijzen met al dan niet een heerlijk opstandingslichaam? Ik protesteer tegen de aanduiding die ik ergens tegenkwam als zou het lichaam ‘slechts omhulsel’ zijn. In ultraorthodoxe kring werd nog niet zo lang geleden vanaf kansels gesproken van ‘een madenzak’. Een onsmakelijke uitdrukking die net zo min als het bekendere ‘stoffelijke overschot’ recht doet aan de bijbelse visie op het lichaam en de christelijke toekomstverwachting.

GEWETENSZAAK

Stem ik in met crematie wanneer ik aanwezig ben in de samenkomst die aan de eigenlijke handeling voorafgaat? Mijns inziens is er geen sprake van direct of indirect goedkeuren. Ik voel mij als genodigde ook niet verantwoordelijk voor de inhoud van een begrafenisdienst, voor wat daar gezegd of gedaan wordt. Meer dan ooit verworden begrafenissen tot een spektakel waar men als belijdend christen met kromme tenen bij zit. Aanwezig zijn bij de begrafenis van iemand die zichzelf het leven benam of koos voor euthanasie, betekent niet dat ik het met die keus en handeling eens ben.

Dat nabestaanden keuzes maken die soms lijnrecht ingaan tegen de wil van de overledene, hoeft geen verdere uitleg. In dat geval dringt zich de vraag op wat de dominee doet. Schitteren door afwezigheid of toch ook – al is het schoorvoetend – in de aula het Evangelie laten klinken…? Als men hem er al bij wil hebben. Ik kan me overigens goed voorstellen dat een gemeentepredikant hier ‘nee’ zegt om geen precedenten te scheppen. Wat voor concessies moet je nog meer doen? Je trekt voor jezelf een grens en je bent ook niet een soort van versiering om het geheel nog een sfeervol of een plechtig kleurtje te geven. Laat eenieder ten volle verzekerd zijn in het eigen gemoed.

Ds. J. Belder uit Dordrecht is emeritus predikant.

IN NEDERLAND

In Nederland bleef lijkverbranding lang verboden, in tegenstelling tot naburige landen. Milaan opende in 1874 al een crematorium. Het zou tot 1955 duren voordat cremeren in de Nederlandse wetgeving geregeld werd. Tot 1968 bleven extra bepalingen van kracht waaraan voldaan diende te worden; daarna werden begraven en cremeren gelijkgeschakeld.
Niettemin werd op 1 april 1914 in Velsen een verbrandingsoven in gebruik genomen. Juristen van de in 1874 opgerichte Vereeniging tot invoering van Lijkverbranding in Nederland hadden een lacune in de wet gevonden en de voorstanders van crematie grepen die gretig aan. Daardoor kon de Schiedamse arts dr. C.J. Vaillant als de eerste in Nederland gecremeerd worden. Pas in 1954 kwam er een tweede crematorium bij, in Dieren.
Het crematiepercentage neemt toe. Was het in 1950 nog 2 procent, sinds 2003 worden jaarlijks meer mensen gecremeerd dan begraven. In 2015 is het gestegen naar 63 procent. De verwachting is dat deze lijn zich voortzet.

HOOFDLIJNEN

• Cremeren en begraven staan in de Bijbel niet op gelijke voet.
• Begraven van onze doden is conform de bijbelse traditie.
• Wegblijven bij een uitvaart in de aula van het crematorium moet geen demonstratie van rechtzinnigheid worden.
• In geval van buren is het gemakkelijker om weg te blijven dan bij een direct familielid.
• Het zal het eigen geweten ontlasten wanneer wij op een geschikt moment de nabestaanden onze moeite inzake crematie uitleggen.
• Cremeren of begraven maken niet de hoofdzaak van het christelijk geloof uit.
• Dat onze absolute voorkeur uitgaat naar begraven, zal duidelijk zijn.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen