FILOSOOF ÉN CHRISTEN

Dat is ook niet zo vreemd omdat biografieën over Kierkegaard niet talrijk zijn. Na zijn dood in 1855 schreef iemand: ‘Als we ons tot de uiterlijke gebeurtenissen beperken, valt er weinig over zijn leven te zeggen. Dat hij geboren is op 5 mei 1813, dat hij in 1830 eindexamen deed, in 1840 zijn kandidaats (theologie) haalde, promoveerde in 1841 en overleed in 1855, dat zijn ongeveer de uiterlijke biografische gegevens die er zijn, en die zijn niet interessant.’

BIOGRAFIE

Zijn huidige biograaf Joakim Garff zegt dat men decennialang geprobeerd heeft om de man uit zijn werk te bannen. Hoe komt dat? Enerzijds omdat, zoals uit de opgesomde feiten blijkt, zijn leven een rustig verloop kende. Zijn leven lang woonde hij in Kopenhagen met uitzondering van drie bezoeken aan Berlijn.

Er is nog een andere oorzaak. Huidige filosofen zijn nog steeds zeer geïnteresseerd in zijn denken, omdat Kierkegaard in hoge mate een oorspronkelijk denker was. Zij laten echter de religieuze Kierkegaard en diens religieuze geschriften liever buiten beschouwing, want wat kan religie nu aan filosofie toevoegen? Religie verhindert juist het kritische denken, menen zij. Met andere woorden: de filosoof Kierkegaard is boeiend, de christen Kierkegaard is achterhaald.

Daarom is het goed dat nu een grondige studie op tafel ligt waarin denken en doen, leven en geloof als een eenheid beschreven wordt. Dat is de grote verdienste van dit boek. Garff plaatst Kierkegaard terug in de tijd, beschrijft de wereld waarin hij leefde, schetst de achtergrond van zijn familie en hij maakt ons deelgenoot van zijn geestelijke worstelingen. Garff kan dit doen, omdat Kierkegaard zijn leven en problemen aan zijn dagboeken toevertrouwde. Zodoende krijgen we een inkijk in zijn gemoedstoestand, raken we op de hoogte van zijn mening over actuele zaken en zodoende weten we ook dat hij het leven als een zware beproeving heeft ervaren.

Garff is voor zijn taak berekend. Zijn hele wetenschappelijke loopbaan staat in het teken van het Kierkegaardonderzoek. De helderheid van zijn boek heeft te maken met de chronologische structuur. Vanaf 1835 is aan elk levensjaar van Kierkegaard een hoofdstuk gewijd. Dat komt, denk ik, de levendigheid ten goede. Het blijft echter een boek over een diepzinnige denker. Maar de inspanning van de lezer wordt zeker beloond.

VREES EN BEVEN

Søren Aabye Kierkegaard overlijdt als hij 43 jaar is. Tijdens zijn korte leven heeft hij enorm veel geschreven. Zijn verzameld werk omvat tientallen delen, bijeengeschreven van 1841 (de datum van zijn promotie) tot zijn dood in 1855, dus in veertien jaar tijd. De man moet zo ongeveer dag en nacht geschreven hebben.

Van al zijn boeken hecht Kierkegaard de meeste waarde aan een dun boekje (ca. 130 pagina’s): Vrees en beven. Daarin bespreekt hij de aangrijpende geschiedenis van Abraham, die zijn enige zoon, Izak, moet gaan offeren op de berg Moria. De titel ‘Vrees en beven’ is ontleend aan Filippenzen 2:12: ‘Werk aan uw eigen zaligheid met vrees en beven.’ Kennelijk heeft het schrijven over Abraham hem geholpen om tot een dieper inzicht te komen in zijn eigen behoud.

Kierkgaard is er ook van overtuigd dat dit boekje een grote toekomst zal hebben. ‘O, als ik dood ben zal alleen Vrees en beven al volstaan om mijn naam als schrijver onsterfelijk te maken. Het zal gelezen worden, en vertaald worden in vreemde talen. De mensen zullen vast huiveren bij het vreselijke pathos van het boek’, schrijft hij nogal zelfverzekerd, maar ook met een vooruitziende blik.

FAMILIE

Kierkegaards leven staat vooral in het teken van twee dingen, die van zeer uiteenlopende aard zijn, namelijk zijn verloving met Regine Olsen en zijn aanval op de Deense staatskerk. Over beide zaken wil ik hierna iets meer schrijven. Eerst geef ik aandacht aan zijn familieachtergrond.

Zijn vader, Michael Kierkegaard, is een textielhandelaar, geboren in een dorpje op het platteland van Jutland. Vader Kierkegaard verhuist vervolgens naar Kopenhagen. Daar is hij succesvol in het zakendoen en komt hij tot rijkdom. Hierdoor heeft zijn zoon Søren nooit geldproblemen, ondanks het feit dat hij ook geen betaalde baan heeft.

STRAF

Het eerste huwelijk van zijn vader blijft kinderloos. Zijn vrouw overijdt na een huwelijk van twee jaar. Uit het tweede huwelijk worden zeven kinderen geboren. Søren is de jongste van het gezin. Aangrijpend is dat vijf van de zeven kinderen op jonge leeftijd overlijden, nog tijdens het leven van hun vader.

Geen van de vijf wordt ouder dan 33 jaar. Die leeftijd speelt een bijzondere rol. Vader Kierkegaard wordt door de overtuiging geplaagd dat zijn kinderen als straf voor de zonde geen van allen ouder zouden worden. Als Søren 34 jaar wordt, kan hij dat niet geloven. ‘Wonderlijk dat ik 34 jaar ben geworden. Ik begrijp er niets van; ik was er zo van overtuigd dat ik voor of op mijn verjaardag zou sterven, dat ik er echt toe geneigd ben aan te nemen dat mijn geboortedatum verkeerd is opgeschreven zodat ik toch nog op mijn 34e sterven zal’, schrijft hij in zijn dagboek. Hij schrijft ook dit: ‘Er moest een schuld op ons hele gezin rusten, een straf van God; we moesten verdwijnen, weggevaagd worden door Gods geweldige hand, uitgewist….’ Over de vraag wat die doem, die op de familie lag, zou kunnen zijn, is veel gespeculeerd. Garff schrijft dat Kierkegaard, met zijn zwaarmoedige karakter, deze sterfgevallen alleen maar kan zien als de straf die hij verdient, omdat hij ooit in zijn jeugd, bovenop een grafheuvel op de heide van Jutland, God had vervloekt. Volgens Garff is dit niet het hele verhaal. Hij vult dit gegeven aan met andere gebeurtenissen in het leven van de ‘oude’ Kierkegaard, waardoor diens angst en zwaarmoedigheid begrijpelijker worden. Het gezin behoort tot de lutherse kerk, maar bezoekt op zondagmiddag ook de bijeenkomsten van de Hernhutters. De praktijk laat zien dat in een land waar de kerk staatskerk is, weinig ruimte is voor andere kerkgenootschappen. ‘De broedergemeente werd dan ook door de regering en de geestelijkheid vervolgd’, lezen we. Ook de baptisten worden vervolgd. De kerk bepaalt dat kinderen van ouders die baptist zijn, toch gedoopt moeten worden, zelfs als de ouders dit beslist niet willen. De regering dreigt predikanten die dit weigeren met ontzetting uit hun ambt.

Tegen deze achtergrond is het niet zo verwonderlijk dat Kierkegaard aan het eind van zijn leven in een heftig conflict raakt met de kerk.

GEESTELIJKE ONTWIKKELING

Wat zijn geestelijke ontwikkeling betreft helpen ons zijn eigen aantekeningen. In 1838 is hij 25 jaar en neemt voor het eerst deel aan het avondmaal. Maar tot een persoonlijk geloof is het nog niet gekomen. Hij schrijft: ‘Als Christus in mij zou moeten komen wonen, zou dat moeten gebeuren volgens de bijbelse spreuk die bij deze dag in de kalender staat: ‘Christus komt binnen door gesloten deuren.’ Het is dan 22 april 1838.

Enkele weken later is zijn situatie heel anders. De aantekening is precies gedateerd: 19 mei, ochtend, half elf. Er is een ervaring van een onbeschrijfelijke vreugde. ‘Geen vreugde over dit of dat, maar een uitroep uit het diepst van mijn ziel, met tong en mond en uit de grond van het hart: ik verheug mij over mijn vreugde uit, in, met, bij, door en met mijn vreugde – een hemels refrein (…) een vreugde die als een bries verkoelt en verfrist, een windstoot van de passaat, die blaast van (het eikenbos van) Mamre naar de eeuwige tenten.’

GEEN PREDIKANT

In 1840 is zijn studie theologie voltooid. Het ligt voor de hand nu predikant te worden en de weg te gaan die ook zijn oudere broer Peter Christian gegaan is. Deze is gedurende zijn kerkelijke loopbaan jarenlang bisschop van Aalborg. Søren overweegt het predikantschap wel serieus, maar hij kan deze stap toch nooit zetten.

Dr. A.A.A. Prosman uit Nijkerk is emeritus predikant.

N.a.v. Joakim Garff, ‘Kierkegaard. Een biografie’, uitg. Ten Have, Utrecht; 799 blz.; € 59,99.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen