DREIGING EN HOOP

Na de recente aanslagen in Nice, München en Saint-Étienne-du-Rouvray, Bagdad enz. sprak Caroline de Gruyter voor de NRC met filosoof Peter Strasser uit het Oostenrijkse Graz. Enkele fragmenten:

NRC HANDELSBLAD

Wat zegt dit over het tijdperk waarin we leven?

'Ik sprak net een vriend die binnenkort een tussenstop in Istanbul moet maken. Hij aarzelt, vanwege de vele aanslagen in Turkije. Zijn zoon vliegt mee. Veel mensen hebben dit soort angsten nu, ook in Europa. Is dat rationeel? Irrationeel? We weten dat de kans dat je slachtoffer wordt van een aanslag ondanks alles heel klein is. (…)

Het is waar dat democratische samenlevingen burgers niet meer honderd procent beschermen tegen geopolitiek gevaar. Maar met de huidige massaemotie moet je uitkijken. Zijn mensen echt zo bang? Of is het gevaar dat overal op de loer ligt, een mythe geworden die populistische politici, massamedia en antidemocratische groepen uitbuiten? Ons wordt ingepeperd dat we door onheil en beestachtigheid worden bedreigd. Daar persen sommigen politiek kapitaal uit: gevoelens van onmacht en haat, en de bereidheid om de rechtsstaat te ontmantelen. Volgens mij is dit waar we bang voor moeten zijn.’

Na de oorlog hebben we instituties als de EU en de VN opgezet ‘to make the world a better place’. Was dat een illusie?

’U moet twee dingen niet verwarren. Ik heb de EU altijd positief gevonden, omdat ik wil dat Europa voor mijn kinderen een betere plek wordt om te leven. Dat is gelukt: we hebben het nog nooit zo goed gehad in Europa. Sommigen betwisten dat en verspreiden leugens om de EU-bureaucratie kapot te maken. Tegelijkertijd heeft u gelijk: in het naoorlogse Europa, zeker na de val van de Muur, zijn burgers naïef geweest over de menselijke natuur.’

De filosoof Kant zei: het kwaad zit in ons. Vindt u dat ook?

'Kant leefde in een tijd en een wereld waarin iedereen kon zien dat de menselijke natuur zich met de beste Verlichtingsidealen niet tot het Goede laat kneden. De Franse revolutie, het politieke baken van de Verlichting, werd gesmoord in de terreur van de revolutionaire meute. In naoorlogse Europese democratieën gebeurde iets heel anders. Door de groeiende welvaart, en door duurzame vrede en veiligheid, werd onze blik op het ‘radicale Kwaad’ als deel van onszelf een beetje troebel. We bekeken onszelf te positief, alsof we de menselijke perfectie naderden. Nu trekt de mist op. Ineens zien we: ‘ubique daemon’, de duivel ligt overal op de loer.'

Het valt me op dat prof. Strasser de duivel ter sprake brengt als het om het kwaad gaat. Daarmee loop je het risico om het kwaad vooral af te schuiven naar een macht buiten jezelf. Tegelijkertijd stelt hij vast dat de blik op onszelf misschien wel wat troebel is geworden als het over het kwaad gaat als deel van onszelf.

In dezelfde krant (25 juli) stond een artikel van Reinier Kist en Lineke Nieber over mensen die besloten hebben het nieuws niet meer te volgen. Zij laten onder andere Renée Haenen, een 31- jarige docent op een vrije school aan het woord.

Vier jaar geleden begon ze de dag steevast met Nu.nl. Met collega's nam ze het nieuws door. Toen ze moeder werd, veranderde dat. Ze wilde haar kinderen beschermen. ‘Misschien omdat mijn kinderen heel gevoelig zijn. Voor hen is iets al snel te groot. Verjaardagen, feesten, dat houden we allemaal klein. En dan nog zijn ze dágen van slag.’

De definitieve beslissing nam ze na de geboorte van haar tweede zoon. Hij kwam ter wereld op de dag dat MH17 uit de lucht werd gehaald. Niet haar zoon, maar het vliegtuig was het onderwerp van gesprek bij ieder kraambezoek. Haar zoon heeft veel gehuild het eerste jaar, en Haenen heeft zich suf gepiekerd. ‘Zoveel doden op één dag, en dan één nieuw leventje erbij. Kan mijn kind daar iets van hebben meegekregen?’

Als pedagoog heeft ze sterke opvattingen over wat je kinderen wel en niet meegeeft. Haar kinderen – 0, 2 en 3 jaar oud – mogen iedere dag één filmpje kijken op de tablet – steeds hetzelfde filmpje. Ze hebben nog nooit tv gekeken. Liever dan iets laten zien, wil ze erover praten. ‘Beelden zijn zo indringend, zo definitief.’ Als ze het met haar kinderen over Nice zou hebben, dan zou het gaan over de vraag: hoe los je ruzies en problemen op? En dat deze dader juist dat nooit heeft geleerd. ‘Ik wil gevoed worden. Beelden van bloed, van drama, die voeden me niet.’

Renée Haenen staat daarin niet alleen en ook in de kerk zullen er mensen zijn die zich hierin herkennen: ‘Weg met die foute wereld!’ Heeft dat te maken met de intensiteit van het wereldnieuws zoals dat op ons afkomt? Of spelen er ook andere dingen? Is de wereld door de globalisering zo dichtbij gekomen dat we ons het liefst willen terugtrekken in ons eigen veilige hoekje? Of raakt het aan het niet onder ogen durven zien van het kwaad als realiteit in deze wereld en als werkelijkheid in onszelf?

Vorig jaar verscheen vanuit de protestantse synode het stuk Brandpunten in de verkondiging van de theologen Kees van der Kooi en Gijsbert van den Brink. Zij pleiten er daarin voor om ook in de preken het kwaad aan de orde te stellen. Niet om elkaar bang te maken maar om hoopvol te worden. Ik citeer een klein stukje:

BRANDPUNTEN IN DE VERKONDIGING

Leven met hoop betekent niet dat er een oplossing is voor de grote en moeilijke vragen van lijden en absurd kwaad, van oerbegin en einde. We zullen moeten leren dat christelijk geloof geen oplossing biedt van al die vragen. Wel spreekt dat geloof over verlossing. Leven met die hoop betekent ook dat er ruimte is de werkelijkheid van zonde en onze eigen betrokkenheid daarin onder ogen te zien. Het voedt realisme ten aanzien van zonde en kwaad. Hoop staat tegenover cynisme. Cynisme kent geen hoop, hult zich in het gewaad van bitter realisme. De neiging daartoe is niemand vreemd, maar in de kerk worden we gevoed door een ander verhaal, een tegenverhaal, het verhaal van de hoop. Dat maakt het mogelijk realistisch te zijn ten aanzien van zonde en de werkelijkheid van kwaad, maar tegelijkertijd weten dat God ze een grens stelt. Dat maakt het mogelijk om het leven aan te gaan, in elke levensfase weer opnieuw, en te hopen op God.

BLOG FRANK BOSMAN

Iemand die deze hoop ter sprake bracht – bij de EO op Radio 1 – is de rooms-katholieke theoloog Frank Bosman. Ik citeer enkele passages uit zijn weblog (2707) over de dood van pastoor Jacques Hamel.

Frankrijk rouwt. Alweer voor de zoveelste keer. De katholieke kerk rouwt. Ook al voor de duizend-en-zoveelste keer. Frankrijk rouwt om de zoveelste terroristische aanslag die de idylle van de Vijfde Republiek langzaam kapot beukt. (…) En de terroristen? Die lachen in hun vuistje. Hun zogenaamde kalifaat is gebouwd op het zaad van haat en uitsluiting, op oog om oog en tand om tand, gevallen op de vruchtbare aarde van de achterbuurten van onze metropools. Hoe meer wij ons uit het lood laten slaan, en hoe harder wij willen terugslaan, hoe blijer onze vijand. Onze haat is hun levenselixer.

Hoe anders de reactie uit kerkelijke hoek. Bisschoppen uit binnen- en buitenland, tezamen met duizenden priesters en andere gelovigen, rouwen gezamenlijk om de dood van pastoor Jacques Hamel, gestorven in het harnas, gekeeld tijdens het vieren van de eucharistie. Het woord ‘martelaar’ is bevuild geraakt door dezelfde islamitisch geïnspireerde dwaallichtjes die hem hebben vermoord. Zij menen dat een martelaar vooral anderen doet sterven voor het geloof. (…).

‘De martelaren zijn het zaad van de kerk’ klinkt het nu uit vele katholieke kelen. Ze echoën de kerkvader Tertullianus (ca. 160 – ca. 230), een kerkelijke brombeer die zijn jonge kerk staande wilde houden te midden van Romeinse vervolgingen. De christelijke kerk is inderdaad gebouwd op het zaad van de martelaren, maar niet zoals IS met hun kalifaat pogen. Onze martelaren roepen om vergeving in plaats van wraak. Onze geestelijke leiders roepen op tot gebed in plaats van harde actie. Onze beschaving verwelkomt de woorden van solidariteit van hen die zich distantiëren van onze beulen.

Leven in deze wereld vol kwaad is leven ‘op hoop tegen hoop’. In de bijbelvertaling van Luther worden de woorden van Jezus (Joh.16:33) heel krachtig vertaald: ‘In de wereld hebt u angst, maar heb goede moed: Ik heb de wereld overwonnen.’

Ds. G. van Meijeren is hoofd mobiliteitsbureau Predikanten & Kerkelijk Werkers van de Protestantse Kerk.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen