EEN DUURZAME LEVENSSTIJL

Calvijn sluit boek III, 10 van de Institutie af met een paragraaf over het werk dat mensen doen om in hun levensonderhoud te voorzien. Naar aanleiding daarvan stelde dr. G.G. de Kruijf ooit dat de reformator samen met Luther aan het begin staat van de ontwikkeling van een opmerkelijk arbeidsethos, gekenmerkt door hard werken en spaarzaamheid. Later, aan het begin van de twintigste eeuw, bracht de Duitse socioloog Max Weber die levensinstelling in verband met de opkomst van het kapitalisme. Winsten besteedde je niet aan consumptie, je investeerde die in je onderneming.

Wat het arbeidsethos betreft, was er overigens sprake van een breuk met de rooms-katholieke traditie. Die leerde een rangorde tussen de hoger gewaardeerde geestelijke en de lager gewaardeerde wereldlijke arbeid. De nieuwe visie was dat geen werk zo gering is of het biedt de gelegenheid om met God in gesprek te zijn. De Kruijf: ‘Je concrete plaats in het maatschappelijk leven is een wachtpost. Het maakt niet uit waar je staat als je maar door hebt dat het een wachtpost is. Het gaat er dus om dat je wat ruimte overhoudt voor overdenking van het eeuwige leven (zo zegt Calvijn het, en zo zeg ik het graag mee), en voor het tolk en getuige zijn van Gods vrederijk (zo vul ik die overdenking graag: dan gaat het van de binnenkant naar de buitenwereld).’

ZELFBEPERKING

Dr. Herman Noordegraaf heeft een artikel gewijd aan Max Webers these over het verband tussen calvinisme en kapitalisme. In zijn bijdrage pleit hij voor wat hij ‘Weber-these II’ noemt. Daarvan zal sprake zijn als de huidige geestelijke nazaten van de reformator het hedendaagse kapitalisme ombuigen in de richting van een duurzame en rechtvaardige economie, en wel onder het motto ‘zelfbeperking’.

Noordegraaf schrijft ook nog: ‘Behoort het niet, om nog een theologisch begrip van Calvijn in stelling te brengen, tot de roeping van kerken en christenen om zich voor bestrijding van armoede in te zetten en voor een verantwoord beheer van de schepping, ook al moet daarvoor het korte termijn eigenbelang overstegen worden?’

VERANTWOORD BEHEER

De schuld voor de opkomende ecologische crisis is wel eens helemaal bij het christendom gelegd. In hun Christelijke dogmatiek wijzen dr. G. van den Brink en dr. C. van der Kooi op een beroemd geworden artikel van Lynn White uit 1967 waarin dat verband gelegd wordt. ‘Volgens White zou het boek Genesis menselijke overheersing van de schepping legitimeren, en zo hebben geleid tot de weergaloze uitbuiting van de aarde waarmee wij nu te maken hebben. Zijn conclusies hebben echter bij latere toetsing geen stand gehouden. Ook al ging van het christendom inderdaad een desacraliserende werking uit, het bleek dat de omstreden Genesisteksten (met name 1:28) in de christelijke traditie juist vaak zijn uitgelegd in termen van rentmeesterschap, en niet van dominantie en exploitatie.

De ecologie kwam pas onder druk te staan toen in de Verlichting de natuur ‘onttoverd' raakte en vervolgens wetenschap en techniek ingezet gingen worden om haar geheel naar onze hand te zetten. Vooral waar dat gepaard ging met een op economisch winstbejag gericht materialisme – in Europa een latere levensbeschouwing dan de christelijke – ging het grondig mis. Een en ander neemt overigens niet weg dat christenen zich wel vaak hebben laten meeslepen door zulk materialisme, of meer in het algemeen door een onverschilligheid jegens de schepping die zich vanuit hun geloof niet liet rechtvaardigen. Daarom past tegenover White geen houding van triomfantelijkheid, alsof het christendom altijd aan de goede kant heeft gestaan en staat.’

ECOTHEOLOGIE

Van den Brink en Van der Kooi vinden zelf dat er alle aanleiding is om de scheppingsleer nadrukkelijk ook in ecologische richting uit te werken, zoals bijvoorbeeld wordt gedaan in de zogeheten ecotheologie. Ze merken in dat verband op: ‘Daarbij hoeven we niet, zoals soms gebeurt, te doen alsof deze aarde het een en al is – christenen verwachten immers conform Gods belofte een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.’

Dat is een kwestie van vreemdelingschap, zou ik zeggen. Van den Brink en Van der Kooi voegen er nog aan toe: ‘Het luistert hier echter wel heel nauw. Deze eschatologische verwachting dient immers niet, zoals ook wel gebeurt, misbruikt te worden voor een verdere verwaarlozing van de ons toevertrouwde aarde.’

SPAARZAAMHEID EN VLIJT

Kan men zich voor het begrip ‘rentmeesterschap’ ook op Calvijn beroepen? Zeker. Feit is dat de reformator de mens rentmeester genoemd heeft, in zijn commentaar op Genesis. Hij doet dat wanneer hij spreekt over de spaarzaamheid en vlijt ten opzichte van de goederen die God ons geeft om te genieten.

Dat is karakteristiek voor Calvijns visie op rentmeesterschap. Het gaat (inderdaad) om een sober, verantwoord en toegewijd beheer van wat wij van God hebben ontvangen. Dat beheer betreft het milieu van de gehele schepping: natuur en cultuur. Wat ‘cultuur’ betreft: alle aspecten van het menselijk handelen vallen onder cultuurarbeid in de breedste zin van het woord: lichamelijk, intellectueel, economisch, technisch, wetenschappelijk, sociaal en zedelijk.

GEREFORMEERDE GEZINDTE

Zijn er ook niet-theologen die de kwestie onder ogen gezien hebben? Ja, die zijn er. Ik noem dr. J.J. Graafland en dr. R.A. Jongeneel. Van Graafland verscheen het artikel ‘Mammon op de korrel’ over de actualiteit van Calvijns opvattingen over de economie. Ik citeer twee stellingen uit die bijdrage. In de eerste plaats: ‘Calvijns visie op matigheid en zijn kritiek op buitensporige consumptie moet mede worden geïnterpreteerd in het licht van de toenmalige economische situatie in Genève, waarin schaarste aan noodzakelijke levensbehoeften heerste als gevolg van de politieke spanningen en de toevloed van vluchtelingen.’

In de tweede plaats: ‘Het is jammer dat Calvijns theologie maar ten dele vruchtbaar is gemaakt in de reformatorische traditie. Zijn radicale visie op economie en persoonlijk rentmeesterschap vindt weinig navolging in de gereformeerde gezindte. Wie Calvijn op dit punt serieus neemt, zal meer verantwoordelijkheid nemen voor hedendaagse thema's als duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen.’

EERLIJKE ECONOMIE

Jongeneel publiceerde het boek Eerlijke economie. Calvijn en het sociaaleconomisch leven. Daarin komt hij tot de conclusie dat de reformator voorstander van een eerlijke, rechtvaardige economie was. Net als Noordegraaf en Graafland brengt hij duurzaamheid in verband met Calvijn. Een van de paragrafen van zijn publicatie gaat over ‘Consumptie en vreemdelingschap’. De laatste zinnen daarvan luiden: ‘Het punt van een duurzame levensstijl verdient onder christenen veel meer aandacht dan het nogal eens krijgt. Spreken over levensheiliging zonder op dit punt positie te kiezen is beneden de maat van het calvinisme!’

Dr. J.D.Th. Wassenaar is predikant van de protestantse gemeente te Hellendoorn.

Volgende week: de relatie tussen vreemdelingschap en de cultuuropdracht.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen