VEILIGE HECHTING

Het moge een wat hoogdravende inzet zijn, maar dit vertrekpunt, liefde en trouw, is het ideale uitgangspunt voor de ontwikkeling van het pasgeboren kind. Gelukkig gaat dat meestal ook goed genoeg, volmaakt is het immers nergens. Natuurlijk wordt er al heel lang nagedacht over hoe we ons onder gunstige (gelukkige) omstandigheden van jongs af ontwikkelen. ‘Gunstig’ of ‘gelukkig’ is een meer realistische aanduiding dan te praten over ideale of perfecte omstandigheden, want die zijn er nu eenmaal niet.

VERTROUWEN

Voorheen spraken we in dit verband over ‘basaal vertrouwen’ als de eerste ontwikkelingsfase van het kind. Stel u voor, het kindje komt volstrekt afhankelijk ter wereld en wordt nadat het ter wereld is gekomen aan de borst of op de buik van de moeder gelegd. Het is in alles aangewezen op de moeder voor wat het ook maar nodig heeft om zich goed te voelen. En dat alles wordt door het kind gecommuniceerd middels het maken van geluiden, die de moeder wonderlijk genoeg vanaf het eerste moment veelal feilloos weet te interpreteren. Honger, dorst, koude, warmte, wat het ook is. Het kind geeft aan zich niet fijn te voelen en moeder ‘lost’ het op. In een paar woorden hebben we het hier over iets dat buitengewoon cruciaal is. Ik noem een paar aspecten. Om te beginnen, de interactie, het ‘spel’ tussen moeder en kind laat zien dat wij van nature geen autonome wezens zijn, maar voor onze voortgaande ontwikkeling in feite blijvend aangewezen zijn op de relationele inbedding van onze autonomie en zelfstandigheid; wij zijn mensen in relaties. Om het bekende woord van de Joodse filosoof Martin Buber naar aanleiding van Genesis 2:18 nog maar weer aan te halen: ‘In den beginne is de relatie.’

AAN DE BASIS

Vervolgens, in de afwisseling van zich niet fijn voelen en geholpen worden, wisselen frustratie en geruststelling, onveiligheid en veiligheid elkaar af. Het is niet te voorkomen dat er momenten van zich niet fijn voelen zijn. Maar wanneer die aanhouden, de overhand hebben en dus niet voldoende overgenomen worden door de ervaring van veiligheid en tevreden gesteld worden, dan gaat er iets mis. Want als zo'n onbehaaglijke toestand aanhoudt, dan blijkt de wereld waarin het kind zonder er veel besef van te hebben terecht is gekomen, niet zo veilig, niet zo betrouwbaar als werkelijk wel nodig is.

Een pasgeboren kind is in alles afhankelijk van de moeder

Nog een derde aspect. Het is niet alleen maar eenrichtingsverkeer, ik bedoel van moeder naar kind. Nee, er is natuurlijk ook de voldoening voor de moeder wanneer het kind in haar armen laat merken tevreden en gerust te zijn. Dan doet ze het kennelijk goed en dat is natuurlijk geweldig stimulerend. Een vierde aspect tot slot. Wanneer het kind zo geholpen wordt in wat het nodig heeft, en onveiligheid over kan gaan in veiligheid, wordt daarmee de basis gelegd om later zichzelf te kunnen troosten, gerust te stellen als het tegen zit. Soms moeten mensen dat later alsnog leren.

HECHTING

Tegenwoordig speelt in het denken over en het onderzoek van onze ontwikkeling het begrip hechting een belangrijke rol. Dat onderstreept nog weer dat relaties voorop gaan. Want hechting slaat natuurlijk op hechten aan iemand. Daar zitten ook weer allerlei aspecten aan. Het komt er op neer dat goede hechting tussen moeder en kind ertoe leidt dat het kind leert aandacht en emoties te reguleren en het vermogen ontwikkelt om na te kunnen denken over zichzelf, over eigen doen en laten, en dat van anderen, en om kan gaan met frustraties. En zo een goed beeld ontwikkelt van zichzelf en van de ander. Opnieuw, nu vanuit het perspectief van hechting, blijkt dus hoe belangrijk de ontwikkeling in de eerste levensjaren is, ingebed in liefde en trouw.

TOEN EN NU

Is het mogelijk om iets te achterhalen over dat basale vertrouwen en die vroege gehechtheid? We hebben immers geen herinneringen aan het allereerste begin. Daar weten we toch niets meer van? Nu, dat blijkt wel degelijk te kunnen. Op grond van wat mensen kunnen vertellen over het gezin waaruit ze komen en hoe hun huidige relaties eruit zien, valt enigermate te reconstrueren hoe de hechting is verlopen. Iemand met een veilige hechting kan doorgaans op evenwichtige wijze iets vertellen over hoe het er thuis aan toeging, terwijl het er heus niet altijd rozengeur en maneschijn was. Zo'n iemand schetst een evenwichtig beeld van de positieve aspecten en de mindere kanten, die er natuurlijk ook waren. Als iemand daarentegen in het heden nogal kritisch of afwijzend doet over relaties en emoties van vroeger thuis, dan blijkt die persoon daarmee dikwijls nogal gereserveerd te zijn in relaties.

EFFECT OP GELOVEN

Heeft gehechtheid ook te maken met ons geloven? Dat lijkt wel degelijk zo te zijn, al moeten we niet voorbarig tot van alles en nog wat concluderen, want daar is het onderzoek nog niet ver genoeg voor gevorderd. Veilige hechting is van belang voor het welbevinden, ook in geestelijke zin. Bekend is dat mensen die zich maar moeilijk veilig voelen in relaties met anderen dat ook naar God hebben. En bij mensen die zich op die manier niet veilig genoeg voelen heeft dat geen gunstig effect op hun psychisch welbevinden. Dat kan, indien zo iemand behandeling nodig zou hebben, wel degelijk aandacht krijgen.

LIEFDEVOLLE VERBONDENHEID

Ideale relaties, het woord ‘ideale’ zou de indruk kunnen wekken dat het uiteindelijk toch onhaalbaar is, zijn relaties in liefdevolle verbondenheid, op basis van liefde en trouw. Dat zijn relaties waarin de verhoudingen (als) passend zijn (worden ervaren) bij de leeftijdsfasen van de partners. Met andere woorden, tussen ouders en kinderen is de liefdevolle verbondenheid anders ‘geregeld’ dan tussen echtelieden. Maar het bijzondere ervan is altijd weer dat ik, in liefde en trouw, in de ander, een kind, m'n vrouw of man, zie wat een ander, die niet met hen zo'n liefdevolle verbondenheid heeft, niet kan zien. In die zin, klopt de uitdrukking ‘liefde maakt blind’ dan ook niet. Dat geldt wellicht in de periode van verliefdheid, maar dan nog. Het geldt niet in relaties van liefdevolle verbondenheid. In mijn liefdevolle verbondenheid met die ander zie ik zijn/haar (verborgen) talenten, zijn/haar kwetsbaarheden, en is mij er alles aan gelegen om hem/haar tot zijn/haar recht, tot bloei te laten komen, niet om mezelf, maar om hem, om haar. Ik zie in die ander, omdat ik van hem/haar houdt, aspecten en verborgenheden, die iemand die niet van hem of haar houdt nooit kan ontdekken. Dat maakt het ook zo bijzonder, te weten dat er mensen zijn die van je houden om wie je bent. Dan doe ik er kennelijk toe, en ben ik er niet om het even.

GODS LIEFDE

Maar het gaat nog verder, althans bij God gaat het nog verder. Zegt zo'n relatie van liefdevolle verbondenheid ook iets over geloven? Zijn er parallellen? Ja en nee. Het bijzondere van de liefdevolle verbondenheid met God wordt wat mij betreft door Luther even overtuigend als ontroerend samengevat: Gods liefde treft het voor haar beminnenswaardige niet aan, maar schept het (stelling 28 uit de Heidelberger Disputatie van 1518). Anders gezegd, God ziet niet alleen wat alleen met ogen van liefde te zien is, Hij maakt het, zodat het er is. Dat kunnen wij niet, hoeveel we ook van iemand houden. Dat is het verschil. En kennelijk vindt de goede God dat belangrijk. Kennelijk doe ik er toe, ook in Zijn ogen. Dat is wat!

Drs. P.J. Verhagen is proponent in de theologie, psychiater en eindredacteur van het tijdschrift Psyche & Geloof

Volgende keer: het huwelijk van man en vrouw is vanuit de schepping de grondvorm van de relationaliteit.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen