SECULIER EN SELECTIEF

In Nederland zijn al 45.000 exemplaren van Guus Kuijers eigentijdse navertelling van de Bijbel verkocht en recent is deel een in vertaling verschenen in Amerika.

Kuijer begon er in 2012 mee. In de tot nu toe verschenen vijf delen vertelt hij bekende Bijbelse geschiedenissen als boeiende verhalen over mensen in wie de lezer van nu zich kan herkennen. Daarvoor geeft hij de verhalen een eigen draai: hij kiest een origineel perspectief door een persoon vanuit zijn eigen specifieke beleving een geschiedenis te laten vertellen. Zo laat hij bijvoorbeeld de profetes Hulda (Chulda), over wie weinig in de Bijbel staat, allerlei bekende mensen ontmoeten: Jona vertelt haar wat hem wedervaren is en ook het verhaal van Job komt haar ter ore. Hulda vindt Jobs God maar vreemd.

INVALSHOEK

Door zo’n invalshoek kan de lezer zich goed in die personen verplaatsen. Dat blijkt wel uit de reactie van een van hen: ‘Zo mooi, zo verhelderend, zo indrukwekkend. Vooral de manier waarop Kuijer de profetes Chulda – een eigenlijk nauwelijks bekende bijbelfiguur waar ik zelf altijd overheen had gelezen – met een ruime portie vlees en bloed weet te bekleden en er een sterke vrouw van maakt die als kind al wist dat het de verkeerde kant op ging, maar haar hele leven blijft dwalen tussen haar twijfel en haar profetische gave, dat is gewoon meesterlijk.’

CONTROVERSIEEL

De hervertelling van Dimitri Verhulst gaat over de eerste vijf bijbelboeken oftewel ‘het gezins- en seksleven van de bijbelse aartsvaders, hun vele vrouwen en afstammelingen, gevolgd door het levensverhaal van Mozes’.

Waar Kuijers verhalen door vaart en originaliteit getypeerd kunnen worden, moet op die van Dimitri Verhulst vooral het etiket ‘woede’ geplakt worden. Verhulst gebruikt de verhalen uit de Bijbel eveneens op een vrijmoedige manier, maar benadrukt episodes waarin sprake is van seks en geweld. Zo is het gebeuren van Lot met zijn dochters, dat in de Bijbel in een enkel vers verteld wordt, bij Verhulst uitvoerig en gedetailleerd beschreven.

Zijn stijl is grillig en sarcastisch als al zijn werk en het wordt ontsierd door vloeken en schuttingtaal. Veel lezers vinden zijn anachronismen humoristisch. Abraham zingt bijvoorbeeld een bekend wandelliedje als hij op weg gaat om Izak te offeren. Het is dus niet voor niets dat Verhulsts literaire werk controversieel wordt genoemd.

OERVERHALEN

Waarom leggen Kuijer en Verhulst zich toe op het hervertellen van de Bijbel? Kuijer is duidelijk over zijn motivatie: hij vindt dat er prachtige verhalen in de Bijbel staan. Hij heeft afstand genomen van zijn gereformeerde opvoeding, maar is de bijbelverhalen blijven waarderen. Hij betreurt het dat veel mensen die niet meer geloven die geweldige literatuur, de oerverhalen van onze cultuur, missen. Deze ongelovigen biedt hij boeiende kost. Kuijer heeft zijn sporen verdiend in de literaire wereld en weet hoe je een verhaal aan de man brengt. Wat hij saai vindt, slaat hij over, dus de lezer hoeft zich niet te vervelen.

GEWELDDADIG

Bij Verhulst, dertig jaar jonger dan Kuijer en met een roomskatholieke achtergrond, lijkt het erop dat woede tegen zijn opvoeders hem parten speelt. Hij schrijft agressief en ergert zich aan de wrede God met zijn onzinnige wetten. In het tv-programma ‘De Wereld draait door’ vergeleek de auteur de Bijbel met de Koran: ze schrijven gelijke, wrede straffen voor. Dat gaat er bij het grote publiek wel in. Lezers die de historische context van de Thora niet in acht nemen, kunnen mét Verhulst concluderen dat religie gevaarlijk is. Deze veelgehoorde stelling kan goed weerlegd worden met het boekje van theologe Hetty Lalleman, Is dit onze Vader? Waarom ik van de God van het Oude Testament houd. Daarin ontkracht ze aantijgingen van dit kaliber op een gefundeerde wijze en laat ze zien dat het volk van Israël juist minder gewelddadig was dan de andere volken.

NIET VRIJBLIJVEND

Schrijvers die afgerekend hebben met hun christelijke opvoeding vertellen niet meer als voorheen hun persoonlijke verhaal, zoals Maarten ’t Hart en Jan Wolkers dat deden in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Nu lijken – en is dat niet veel gevaarlijker? – de bronnen van het geloof aan de beurt te zijn. De auteurs leggen een voorkeur voor het Oude Testament aan de dag. Kuijer beperkt zich daar bewust toe. Een interviewer van dagblad Trouw vroeg hem of hij ook aan het Nieuwe Testament ging beginnen, waarop hij antwoordde: ‘Ik houd er niet van dat iemand mij zegt hoe ik leven moet.’ Daarmee erkent hij impliciet dat de omgang met de Bijbel niet vrijblijvend kan zijn. En dàt is kennelijk wat mensen graag willen: wél de verhalen, niet het geloof. Kuijer en Verhulst voorzien daarin: met hun versies krijg je de oude verhalen voorgeschoteld en ben je ervan verzekerd dat er geen moreel of ander appel op je gedaan wordt. Dat is immers in de letteren not done.

De omgang met de Bijbel kan niet vrijblijvend zijn

BIJBEL ZONDER BOODSCHAP

De goede boodschap is dus ook niet te vinden in de hervertellingen. Het zijn verhalen van mensen, van hun relaties, liefdes, geweld, macht, vragen en twijfels. Inderdaad staat er in de Bijbel heel veel over gewone mensen, maar om hen gaat het niet in de eerste plaats. Wie zijn zij als God zich niet genadig met hen bemoeit? Op dit punt bieden beide boeken niets. Kuijer slaat de Psalmen over, hoewel dat bijbelboek juist in literair opzicht interessant is. Het boek Job daarentegen krijgt veel aandacht, en dan vooral de filosofische aspecten ervan. Opvallend is dat dit bijbelboek voortijdig eindigt: ondanks de toegemeten ruimte laat Kuijer de positieve wending van Jobs leven achterwege. Geen Verlosser die leeft, geen mens die zijn Schepper toevalt.

VERZWEGEN

Ook bij Verhulst zien we dat voor het christendom cruciale passages ontbreken. Jakob speelt een belangrijke rol in Bloedboek, maar niet één keer wordt hij met de naam Jakob aangeduid; Verhulst gebruikt voor hem consequent de naam Israël. Rien van den Berg, die Bloedboek recenseerde voor het Nederlands Dagblad, zegt daarover: ‘Het is de vraag wat Verhulst heeft bewogen tot deze merkwaardige keuze. Natuurlijk, hij wil Israël – volksnaam – zo veel mogelijk verwijten maken. Maar het zit dieper. Het moment van de naamgeving ontbreekt. De ontmoeting die Jakob aan de Jabbok heeft, wordt door Verhulst actief verzwegen.’ Een mens die zich gewonnen geeft in de strijd met God behoort bij Verhulst niet tot de mogelijkheden.

ESSENTIE VERLOREN

De lezers die een hervertelling van Kuijer of Verhulst pakken, kiezen voor literaire, gelauwerde auteurs. Ze hebben de oerverhalen uit onze cultuur in een voor hen aantrekkelijk bewerkte vorm in handen. Sommige namen en personen komen bekend voor en een aantal taferelen herkennen zij wellicht uit de beeldende kunst. Met de versie-Kuijer of -Verhulst hebben zij een deel van de Bijbel gelezen en hun kennis van de wereldliteratuur op aangename wijze vergroot, zijn zij wellicht gestaafd in hun mening dat religie gevaarlijk is en kunnen zij God en geloof met een gerust hart links laten liggen. Het moet iedere christen aan het hart gaan dat de essentie van het christendom, waarin het zich onderscheidt van andere religies, niet in de hervertellingen te vinden is.

Dr. Janneke de Jong-Slagman uit Bergambacht is docent Nederlands aan Driestar hogeschool.

Schrijvers van naam wagen zich aan het hervertellen van de bijbelse verhalen. Hun boeken vinden gretig aftrek. Ook historici schrijven menig werk over bijbelse personen. In twee artikelen wordt de waarde van deze boeken gewogen.

Volgende keer: Fik Meijer en ‘Jezus en de vijfde evangelist’.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen