HOE MAAK JE EEN PREEK?

Het is een goede zaak dat op academisch niveau de bezinning op de verkondiging van het Evangelie voortdurend aan de orde is. In korte tijd verschenen er twee proefschriften over facetten van de prediking, beide uit de kring van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, van de hand van de predikanten Marinus Beute en Pieter Boonstra. In het bestek van dit artikel kan aan beide dissertaties onmogelijk recht worden gedaan. Ik haal slechts uit deze studies enkele overwegingen naar voren met het oog op de lezerskring van De Waarheidsvriend, vanuit de overtuiging dat deze boeken veel goeds bieden en dat lezing ervan niet alleen voor predikanten, maar ook voor meelevende gemeenteleden nuttig en aan te bevelen is. Met zulke theologische studies wordt de kerk gediend. Dat is ook de intentie van de auteurs, zoals drs. P. Boonstra, predikant in Bussum-Huizen en Leusden, schrijft: ‘Ik voel me diep dankbaar dat God mij geroepen heeft tot deze verkondiging. En ik hoop dat deze studie aan die verkondiging dienstbaar mag zijn.’ Drs. M. Beute, predikant in Leens, geeft aan: ‘In de reflectie op de persoon van de prediker kom ik mezelf als mens voor God, prediker en onderzoeker al snel tegen... Daarom laat dit boek zich niet alleen lezen als een wetenschappelijk onderzoek naar het zelfbeeld van de prediker, maar ook als een persoonlijke zoektocht naar mijn identiteit en plaats in de dienst van God.’

ZELFBEELD

Beute schrijft ontdekkend, bemoedigend en inspirerend voor predikers. Vanuit intensief luisteren naar wat de apostel Paulus over zichzelf als prediker schrijft, geeft de auteur een heldere schets van het wezen van de verkondiging. Het is mooi dat hij reflecteert op het ‘zelfbeeld’, en dan met name het ‘theologisch zelfbeeld’ van de prediker. Dat is vanuit orthodox-gereformeerde achtergrond nog weinig gebeurd. Ik ben de auteur dankbaar dat hij helder laat zien hoe een beroep op bijbelse gegevens actueel en relevant is. Door heel het boek heen grijpt hij terug op Paulus’ woorden als ‘herbronning’ met het oog op de dienst van het Woord vandaag. Zijn uitgangspunt is dat de Schrift vandaag niet minder dan vroeger een bepalende rol heeft in het midden van de gemeente. God Zelf oefent door haar gezag uit. Deze positiekeus is een verademing, omdat de vraag naar de plaats van de Schrift in de bezinning op prediking en predikers in moderne homiletische literatuur veelal nauwelijks aan bod komt.

Nu kan men vraagtekens plaatsen bij een directe vergelijking tussen Paulus met zijn unieke apostelambt en in zijn onherhaalbare historische situatie enerzijds en dienaren van het Evangelie in de 21e eeuw anderzijds. Treedt er bij zo’n vergelijking niet gemakkelijk kortsluiting op? De auteur wil dit zeker voorkomen en gebruikt beeldspraak om te verduidelijken hoe hij de gegevens uit de Schrift wil hanteren.

BLAUWDRUK

Beute wil de Schrift niet als blauwdruk, maar als ‘groendruk’ gebruiken. Wie de Bijbel als blauwdruk gebruikt, houdt geen rekening met historische en culturele verschillen tussen de oorspronkelijke context van de Bijbel en de actuele context van de bijbellezer. Dit moet wel misgaan, omdat de Bijbel geen direct antwoord geeft op de vraag hoe predikers vandaag moeten preken of hoe zij zichzelf moeten of kunnen verstaan in die rol.

Een blauwdruk heeft een dwingend karakter en laat weinig tot niets over aan de fantasie en de eigenheid van degene die er gebruik van maakt. De Bijbel als blauwdruk gebruiken staat dus voor een benadering waarbij aan de Schrift vooral tijdloze principes worden ontleend. Het lijkt mij helder dat we inderdaad zo niet met de Schift moeten omgaan.

GROENDRUK

Toch heb ik mijn aarzelingen wanneer Beute het opneemt voor het zogenoemde groendrukdenken. De groendruk schrijft niet exact het hoe en het wat voor. In bedrijven waar dit denken wordt gevolgd, worden werknemers uitgedaagd met eigen mogelijkheden en inzichten te participeren in het veranderingsproces. Een groendruk daagt uit tot leren middels het experiment binnen een gegeven speelruimte en een resultaat dat tevoren schetsmatig is aangegeven. Hierbij is de eigen activiteit van het leren de weg tot inzicht en/of verandering. Kan dit inderdaad als metafoor dienen voor de rol die de Bijbel in de (praktische) theologie en met het oog op prediking en ambtsuitoefening vandaag zou moeten spelen?

Ik ben niet overtuigd van de winst die er wordt geboekt door het hanteren van deze beeldspraak. Mijns inziens hebben we bij deze bezinning op de normativiteit van de Schrift behoefte aan een nauwkeuriger onderscheid dan dat tussen blauwdruk en groendruk. We raken anders op deze manier te snel in een vals dilemma verzeild tussen enerzijds strak kopiëren van bijbelse gegevens en anderzijds vrij improviseren naar aanleiding van bijbelse gegevens.

GEZAGHEBBEND VOORBEELD

In dit proefschrift fungeert Paulus wel degelijk als paradigma, als gezaghebbend voorbeeld voor predikers vandaag. En ik vind dat nu juist het mooie en verrijkende van deze studie als verootmoedigende spiegel én bemoedigende handreiking. Dat hedendaagse voorgangers geen apostelen zijn, en ook niet de manier van prediken van Paulus moeten willen kopiëren, rechtvaardigt mijns inziens nog niet de overstap van blauwdrukdenken naar groendrukdenken.

Paulus is paradigmatisch voor predikers nu in een andere sociale en culturele context. Dit betekent dat – wanneer we in de beeldspraak willen blijven – het groendrukdenken in dit proefschrift essentiële blauwdrukelementen in zich draagt en dus eerder een synthese van beide benaderingen te zien geeft. Beute geeft in zijn boek veel meer dan een schetsmatige aanduiding van de gewenste uitkomst van veranderingen. Hij biedt niet alleen kaders voor de wijze waarop verandering van het zelfbeeld van hedendaagse predikers gestalte moet krijgen. Hij trekt ook de contouren van dat zelfbeeld.

Zo stelt hij bijvoorbeeld vanuit de nieuwtestamentische gegevens het moderne zelfontplooiingsideaal onder principiële kritiek. Als je preekt, mag je los komen van het aan jezelf werken en jezelf profileren. Als gezondene werk je immers in het krachtenveld van de Heilige Geest. Dat te beseffen geeft ontspanning.

VERSCHILLENDE PREKEN

Hier raakt de thematiek aan die van het proefschrift van drs. P. Boonstra. Deze richt zich op de vraag hoe het komt dat dominees zo verschillend preken over dezelfde tekst. Het overkomt elke kerkganger wel dat hij of zij over dezelfde tekst twee heel verschillende preken hoort. Hoe is dat mogelijk? Het gezag van de prediking vloeit er toch uit voort dat het Woord van God getrouw wordt uitgelegd en toegepast? Maar heeft de persoonlijke verwerking van de voorganger dan toch zo’n grote impact dat het tot geheel of grotendeels verschillende uitwerkingen (en ook verschillende thema’s) kan komen wanneer ds. A over dezelfde tekst preekt als ds. B?

VAN TEKST TOT PREEK

Boonstra betoogt dat het antwoord op de vraag hoe de predikant in de preek omgaat met de bijbeltekst ingewikkelder is dan, in de lijn van Augustinus en Calvijn, met het begrippenpaar ‘uitleg en toepassing’ kan worden weergegeven. Op basis van de door hem bestudeerde preken komt hij tot een viertal stappen waarmee de complexe praktijk ‘van tekst tot preek’ te beschrijven is: gelovig perspectiveren, kenschetsen, contemporiseren en gericht aanspreken. Ik kan het betoog van Boonstra niet beter samenvatten dan in zijn eigen woorden en volg daarom de stellingen bij zijn dissertatie. Gelovig perspectiveren van de bijbeltekst wil zeggen dat de predikant de bijbeltekst leest en bekijkt in het licht van het feit dat de Bijbel reeds in zijn geheel gelezen en op een bepaalde manier begrepen is. Zo komt elke afzonderlijke preektekst (of tekstgedeelte) in het licht van tota scriptura, heel de Schrift te staan.

Het kenschetsen van de hedendaagse context betekent dat de predikant de algemene context of een concrete situatie van de hoorder op een bepaalde manier ter sprake brengt.

Het contemporiseren van de bijbeltekst en de hedendaagse context heeft te maken met het identificerend lezen van de bijbeltekst met het oog op een mogelijke gerichte aanspraak richting de hoorders in het licht van de heilsgeschiedenis.

De gerichte aanspraak kan gezien worden als de climax of clou van de beweging in de preek.

AFWISSELEND EN SPANNEND

Bij de voorbereiding van de preek is niet alleen grondige exegese noodzakelijk, maar ook dat de predikant zich bewust is wanneer hij welke van de vier genoemde stappen uitvoert. De ene keer zal de ene stap meer nadruk krijgen dan de andere, maar steeds is het van belang bewust elke stap goed doordacht uit te voeren. Op die manier blijven de preken afwisselend van inhoud en blijft de beweging in de preek op weg naar de toespitsing ervan spannend.

Dr. J. Hoek uit Veenendaal is emeritus hoogleraar gereformeerde spiritualiteit.

BROCHURE GEREF. BOND OVER DE PREDIKING

Nadenken over de prediking met het oog op de wekelijkse concrete verkondiging loopt als een rode draad door de geschiedenis van de Gereformeerde Bond. De brochure Instrument van de Geest. Gedachten over hervormd-gereformeerde prediking is een laatste schakel aan deze langer wordende ketting.

De brochure bevat het rapport van de commissie Prediking van de Gereformeerde Bond. De leden van de commissie beluisterden en vergeleken oudere en recent gehouden preken, bestudeerden publicaties over de prediking, duidden het hedendaagse leefklimaat en hebben een bijbels gefundeerde weg gewezen als antwoord op de vraag wat hervormd-gereformeerde prediking aantrekkingskracht kan geven. Dit werk is gedragen door het besef dat een preek geen verhandeling is, geen lezing, geen commentaar op een bijbeltekst, maar een worstelwedstrijd om de eer van God en het behoud van mensen.

De brochure is geschreven vanuit de overtuiging dat de prediking het werk van Christus, van de Heilige Geest is.

De genoemde brochure is te bestellen door het overmaken van € 5,50 (incl. porto) op ING-rekening NL25 INGB 0002 937021, t.n.v. Gereformeerde Bond, Apeldoorn, o.v.v. brochure ‘Prediking’. Wie er vijf of meer bestelt, betaalt € 5,00 per stuk.

N.a.v. Marinus Beute, ‘Wie ben ik als ik preek? Bronnen en herbronning van het homiletisch zelfbeeld’, uitg. Boekencentrum, Zoetermeer; 217 blz.; € 19,90.

Pieter Boonstra, ‘Omgang met de Bijbeltekst in de preek. Een empirisch homiletisch onderzoek’, uitg. Boekencentrum Academic, Zoetermeer; 272 blz.; € 24,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen