JEZUS ALS HOOFDPERSOON

Fik Meijer wil met Jezus en de vijfde evangelist iets toevoegen aan de vele, vele werken over Jezus die al geschreven zijn en de historische Jezus tot leven brengen. Hij doet dat vanuit een belangrijke bron: de werken van Flavius Josephus (37-100). Hij is dus die vijfde evangelist uit de titel.

Eerder heeft Meijer – samen met een collega – Josephus’ werk uit het Grieks vertaald en uitgegeven. Hij geldt als een kenner van de oudheid en bedacht dat Josephus veel vertelt van wat de evangeliën onvermeld laten. Hoe heeft Jezus geleefd, tegen welke achtergrond, in welke maatschappij?

Meijers boek bestaat uit twee delen: het eerste gaat over Josephus en het tweede over Jezus. Het eerste deel laat de tijd van Jezus leven en vormt zo het decor voor deel twee, dat een soort bespreking van de inhoud van de vier evangeliën is. Meijer vermengt de evangeliën en geeft er kritiek op.

IN DE TIJD VAN JEZUS

Meijer brengt de tijd en de maatschappij waarin Jezus leefde op een boeiende manier voor het voetlicht. In Nazareth waar Jezus als zoon van een timmerman opgroeide, was destijds weinig werk. Waarschijnlijk hebben Jozef en Jezus verderop gewerkt in Sepphoris, waar Herodus Antipas zijn regering had gevestigd. Deze plaats noemt Josephus ‘het sieraad van Galilea’.

Een van de bekendste bouwwerken was het theater. Meijer denkt dat Jozef en Jezus meegewerkt moeten hebben aan de bouw daarvan. Sommige werklieden kwamen daar onder de indruk van de Griekse goden en bekeerden zich tot de Grieks-Romeinse godsdienst, terwijl anderen zich juist tegen de heidense wereld afzetten en zich vaster hechtten aan hun Joodse wortels. Meijer denkt dat zo’n gebeurtenis bepalend kan zijn geweest in Jezus’ leven.

‘Jezus roept blijkbaar veel controverse op’

Een voorbeeld als dit laat zien hoe Meijer te werk gaat. Hij laat de omstandigheden zien van Jezus’ tijd, van de maatschappelijke situatie en politieke spanningen. Dergelijke zaken maken het boek interessant. Lezers die de Bijbel niet meer gezag toekennen dan andere boeken en die bij het ontberen van kerk en prediking toch over Jezus willen horen, genieten ervan. Feiten en veronderstellingen lopen in elkaar over en Jezus blijft als interessante historische figuur – want daaraan twijfelt Meijer niet – een boeiende hoofdpersoon. Waarom dan naast de gretige lezers zoveel kritische geluiden?

CONTROVERSIEEL

Kennelijk schrijf je niet zonder risico een boek over Jezus. In een interview met Ardjan Logmans in het tijdschrift Transparant zei Meijer verbaasd te zijn over al die kritiek: ‘Als ik een boek over Augustus schrijf, hoor ik niemand, maar nu gaan mensen echt los op weblogs en op sociale media. Jezus roept blijkbaar veel controverse op.’

Een christen zal hier niet verbaasd over zijn. Met Jezus wordt de kern van het christelijk geloof geraakt. Neutraliteit ten aanzien van Hem is dan onmogelijk.

Voor sommige lezers neemt Meijer de Bijbel wel erg serieus. Dat was onder andere de mening van Maarten ’t Hart. De Bijbel is fantasie; als je de evangeliën volgt zoals Meijer gedaan heeft, doe je die wel erg veel eer aan. Ook degenen die ontkennen dat Jezus een historische persoon is – de zogenaamde Jezus-mythicisten – vinden dat Meijer te serieus met de Bijbel omgaat. Zij trekken de conclusie dat de auteur wel een gelovige moet zijn.

Veel christenen daarentegen vinden het juist verrassend dat Meijer de evangeliën volgt. Het roept herkenning op, waardoor het werk een serieuze indruk maakt. Zij betreuren het alleen dat Meijer Jezus niet als de Christus voorstelt.

EENZIJDIG

Wetenschappers zijn evenmin enthousiast. Historicus Jona Lendering schrijft op de website Historiek.net dat Meijer een christelijke wijsheidsleraar presenteert en geen historische Jood. Als geschiedenisboek vindt hij Jezus en de vijfde evangelist dan ook mislukt. Het gebrek aan data waarmee oudheidkundigen te maken hebben, dwingt hen ‘alle, en dan ook echt álle, informatie te verkennen, maar Meijer leest naast de teksten uit het Nieuwe Testament eigenlijk alleen Josephus. Dat verheldert het een en ander, maar is onvoldoende om Meijer zijn doel te laten bereiken: het tot leven brengen van de historische Jezus.’

Vervolgens noemt Lendering een aantal bronnen die geschikt zouden zijn voor Meijers onderzoek, maar die hij genegeerd heeft. Matthijs de Jong van het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) is eveneens van mening dat de Joodse identiteit van Jezus niet uit de verf komt en vindt het laakbaar dat Meijer zijn bronnen-keuze niet verantwoordt. Als je zoveel waarde aan Josephus hecht, moet dan diens visie op de geschiedenis eerst zélf geen onderwerp van discussie zijn? Op de website van het NBG is van De Jongs hand een uitgebreide, gedegen bespreking te vinden.

JOSEPHUS ALS BRON

Het werk van Flavius Josephus is een mooie spiegel van de tijd van Jezus. Wie verwacht dat Jezus er vaak in voorkomt, wordt teleurgesteld. Slechts één passage in zijn werk gaat over Hem. Josephus schrijft dat Jezus een wijs man was en daden verrichtte die onmogelijk geacht werden. ‘Hij was een leraar van mensen ‘die met vreugde de waarheid tot zich namen’. Hij was de Christus, die na zijn kruisstraf door Pilatus aan hen verscheen. Over Hem hadden ‘de goddelijke profeten’ veel wonderbaarlijke dingen gezegd.’ Sommige historici geloven dat deze passage van Josephus over Jezus authentiek is; anderen, onder wie Meijer, geloven niet dat de Joodse Josephus geschreven kan hebben dat Jezus de Christus is en evenmin dat Hij opgestaan zou zijn. Christenen zouden een paar zinnen ingelast hebben.

Het is opmerkelijk dat Meijer, die Josephus’ werk hoogacht en er zijn hele boek op gebaseerd heeft, wél de weinige woorden uit Josephus’ werk betwist die van Jezus meer maken dan de historische persoon: de Christus.

GELOOF

In het hiervoor genoemde interview met Logmans zegt Meijer: ‘Ik ben nog niet zo ver dat ik in de opstanding geloof en ‘Tot nu toe ben ik nog niet zo ver om de grens tussen geloof en wetenschap te kunnen overschrijden.’ Kennelijk is het niet zo eenvoudig om, als je je als afvallige rooms-katholiek opnieuw met Jezus inlaat, helemaal afzijdig te blijven. In een Brandpunt-documentaire laat Meijer zich erover uit dat hij het geloof van zijn kindertijd wel mist. Als hij in Jeruzalem een bar mitswa-viering ziet, herinnert die hem aan zijn eerste communie: de vreugde van erbij te horen! Die constateert hij ook als hij een groep dopelingen in de Jordaan ziet en dat ontroert hem.

Tegen Ardjan Logmans zegt hij: ‘Bij het paleis van Pilatus, waar het volk Jezus of Barabbas moest scanderen, voelde ik een zekere ontroering. Die rechtszaak luidde het einde in van het aardse leven van Jezus. Voor mij komt dan de moeilijkheid om kruis en opstanding te duiden. Miljarden mensen geloven daarin, waarom ik niet? Kruis en opstanding kan ik niet schouderophalend afdoen als historisch onbetrouwbaar. Ik ben er nog niet uit.’

Het grote publiek geniet van Meijers werk. Het heeft er geen last van dat hij niet de beste bronnen voor zijn onderzoek geraadpleegd heeft en het ligt er ook niet wakker van dat Jezus’ Joodse identiteit onderbelicht blijft. Zijn boeken lezen vlot en zijn populair, net als die van Guus Kuijer. Broederlijk staan Kuijer en Meijer naast elkaar in de bibliotheek, geplaatst in het domein ‘Religie’. Daar kan iedereen een eigen Bijbel kiezen – en een Jezus die hem past.

Dr. Janneke de Jong-Slagman uit Bergambacht is docent Nederlands aan Driestar hogeschool.

Schrijvers van naam wagen zich aan het hervertellen van de bijbelse verhalen. Hun boeken vinden gretig aftrek. Ook historici schrijven menig werk over bijbelse personen. In twee artikelen wordt de waarde van deze boeken gewogen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen