HULP IN DE PASTORIE

Mevrouw C. Westerveen-van Rees bezocht sinds 1990 namens de stichting onder anderen de predikantsvrouwen van wie de man in actieve dienst overleed. Zij legde contact om een eventueel noodzakelijke financiële ondersteuning te bespreken en waar gewenst de betrokkenen te adviseren.

Vroeger was de hulp structureel en ontvingen weduwen indien nodig elk jaar een toelage. Tegenwoordig is er alleen sprake van incidentele financiële hulp.

In het voorjaar van 2016 nam Clara Westerveen afscheid. In een kwarteeuw ‘is er duidelijk een omslag gekomen in het aanzien van het predikantsgezin. In de begintijd hing er nog een groot elan om het predikantschap en de pastorie. Het straalde status uit. Men was geslotener en er hing ook een sfeer van ‘deze hulp komt ons toe’. Bij een enkeling was er echt sprake van een ontmoeting. Het frappante is: ontmoeting vindt plaats bij de meest gekwetste.’

OUDEJAARSAVONDCOLLECTE

Het werk van de stichting begon in 1922. Alleen heette ze toen nog ‘commissie tot inzameling, administratie en verdeeling van de Oudejaarsavondcollecten van de Gereformeerde kerkeraden in de Nederlandse Hervormde Kerk, tot leniging van den nood onzer Emeriti-Predikanten en hunne weduwen en weezen’. De jaarlijkse collectes voor dit doel stopten in 1973. Mevrouw M. Sonnenberg-Kroeze, voorzitter van de stichting, licht toe: ‘De noodzaak om emeritipredikanten, hun weduwen en wezen structureel te ondersteunen nam af, omdat hun financiële omstandigheden er aanmerkelijk op vooruit gingen. Zowel van overheidszijde als van de kerkelijke kant is de pensioenvoorziening in de loop der jaren verbeterd. Ons fonds vervult nu nog slechts een marginale functie.’

Financiële steun voor predikantsweduwen is aangenaam,maar de immateriële nood blijkt ook groot te zijn

Toch stopte de hulpverlening niet. De Stichting Steunfonds hervormd-gereformeerde emeritipredikanten en hun weduwen en wezen, later veranderd in Stichting Steunfonds Predikantsgezinnen, kreeg het beheer over het vermogen. Vanuit de opbrengst verleent de stichting nu nog steeds hulp.

PASTORAAL

Toen Westerveen in 1990 in het stichtingsbestuur kwam, was er een vaststaand lijstje van ongeveer twaalf vrouwen die jaarlijks financiële steun ontvingen. ‘Maar we wisten niet goed hoe het met die mensen ging. Mijn eerste werk was om hen te bezoeken. Ik kreeg te horen dat financiële steun aangenaam is, maar de immateriële nood bleek ook groot te zijn. Kerkelijke nabijheid en barmhartigheid werden niet gevoeld. Als buitenstaander – ik ken het pastorieleven niet van binnenuit – kijk ik daar wel van op. De kerk lijkt in verschillende situaties onzorgvuldig om te zijn gegaan met deze problematiek. Dat heeft me geraakt. De kerk heeft allereerst een roeping om naast deze mensen te staan. Er was dus een tekortkoming.’ Het stichtingsbestuur belegt daarom sinds 2003 bijeenkomsten voor weduwen van predikanten die voor hun emeritaat zijn overleden. Er vond inmiddels vijf maal een ontmoeting plaats. Voor de groep is het goed om eens bij elkaar te komen, merken beiden. Westerveen: ‘Je hoort dan ook dingen die echt niet kunnen. Als predikantsweduwe weet je dat je de pastorie binnen een halfjaar moet verlaten. Maar dat de nieuwe dominee in deze periode komt vragen of hij in huis alvast de maten voor de gordijnen mag nemen, zijn zaken die binnen de kerk niet horen te gebeuren.’ Sonnenberg: ‘Of een weduwe zit in de kerk en hoort ineens afkondigen wie er beroepen gaat worden....’

Westerveen: ‘Natuurlijk moet de kerkenraad verder, maar dit soort kleine dingen maakt het heel triest. Dan wordt er geleden aan de kerk, ook door kinderen. Het verdriet kunnen we niet wegnemen, maar bepaalde zaken zijn wel te voorkomen. Daarin spelen we tegenwoordig een actieve rol. We nemen kort na een overlijden contact op en kijken hoe we kunnen bemiddelen. Eventueel overleggen we met een kerkenraad. Die weet vaak ook niet goed wat hij moet doen, men is een beetje ontredderd. Ik kom van buiten, kan daardoor nuchter zaken op een rij zetten en zo meer bereiken.’

Sonnenberg: ‘Een situatie waarin mogelijk financiële nood kan ontstaan, is altijd de reden waarom we binnenkomen. Jij biedt daarbij een prachtige uitloop in het pastorale.’

GESCHEIDEN

Sinds 2008 benadert de stichting ook gescheiden predikantsvrouwen. Daar is ze ‘met zeer veel schroom’ aan begonnen. Sonnenberg: ‘We beseften dat er in onze kring nooit aandacht voor deze groep vrouwen was geweest en hebben per brief gevraagd of we alsnog iets voor hen zouden kunnen betekenen. Een jaar later hebben we een bijeenkomst met negen vrouwen gehad, ergens in een kasteel, op neutraal terrein.’ Westerveen: ‘Het was heel ingrijpend. Wat kwam daar een verdriet uit.’ Tegenwoordig probeert de stichting er eerder bij te zijn om te kunnen bemiddelen tussen de predikantsvrouw en de kerkenraad. Sonnenberg: ‘Voor de persoon die het betreft, is het veel makkelijker als wij als stichting daartussen zitten. En het omgekeerde geldt ook: door de tussenkomst van Clara steunen we de kerkenraad ook.’ Westerveen: ‘Die is ook in verlegenheid. Als ik contact zoek om een pad uit te zetten, vind ik meestal redelijk goed gehoor.’

LEED

Deze groep vrouwen ontmoet elkaar twee, drie keer per jaar. Ze zijn elkaar zo ook tot steun. Westerveen: ‘Het leed is bij hen zeer groot. Financieel zijn er meer zorgen. Er zijn nooit meevallertjes. Soms is er strijd over de alimentatie. Ook de beschadiging van de kinderen speelt mee. ’s Zondags wordt de wet voorgelezen door de man waarmee zij zoveel hebben meegemaakt. Hij kan meestal gewoon doorgaan en voor hun gevoel heeft de gerechtigheid niet plaatsgevonden.’ Sonnenberg: ‘Vader blijft in een publieke en ook nog eens kerkelijke functie. Dat verzwaart de pijn en verzwakt soms het geloofsleven. Het roept vragen op.’ Westerveen: ‘Het complexe leed van deze groep heeft mij zeer getroffen. Hier hebben we als stichting barmhartigheid nagelaten.’

Oordelen over een echtscheiding doen de beide bestuursleden niet. Sonnenberg: ‘De vrouwen die wij ontmoeten, zijn heel lang loyaal geweest. Echt heel lang. Ze komen niet met de problemen naar buiten, want ze willen de kerk niet beschadigen.’ Meer dan eens ligt er een persoonlijkheidsstoornis bij de predikant aan de problematiek ten grondslag, stelt Westerveen. ‘Uiteindelijk is er geen andere uitweg meer dan scheiden. Het doel van de stichting is de vrouwen bij te staan in materiële en immateriële zaken. We vertellen bijvoorbeeld welke fondsen er zijn aan te boren. Dat is allemaal redelijk onbekend.’

PREDIKANTSGEZIN

Verder gaat een ‘bescheiden deel’ van het beschikbare geld van de stichting naar domineesgezinnen in Hongarije. Aanvragen hiervoor komen binnen via de stichting Hulp Oost-Europa.

Een enkele keer per jaar verleent de stichting ook financiële steun aan een predikantsgezin in Nederland. In het verleden gebeurde dat vaker. Westerveen: ‘Jarenlang stuurde Lex Enklaar, maatschappelijk werker van de landelijke kerk, ons aanvragen om steun en wij besloten of we financierden.’ Sonnenberg: ‘Wij zagen de situaties toen alleen maar op papier.’ De landelijke kerk heeft intussen geen commissie meer voor noodlijdende gemeenten en personen, de functie van maatschappelijk werker is vervallen en het fonds van de Protestantse Kerk is twee jaar geleden opgeheven en overgebracht naar de Bond van Nederlandse Predikanten.

Daardoor loopt bij de stichting de individuele hulpverlening aan gezinnen terug. Sonnenberg: ‘De vraag is: hoe vindt de achterban ons nu? We willen goed bekend zijn en niet alleen bij hen die een uitgebreid netwerk hebben. Betrokkenen kunnen tegenwoordig rechtstreeks contact met ons leggen (zie kader). Dat is een koerswijziging.’ Ze adviseert predikanten met financiële zorgen hier gebruik van te maken om te overleggen of de stichting mogelijk iets voor hen kan betekenen.

Heeft een gewoon predikantsgezin wel financiële hulp nodig? Een dominee heeft toch wel voldoende inkomen?

Sonnenberg: ‘Soms ontdekt een startende predikant te laat hoeveel belasting hij nog moet betalen over het ontvangen bruto traktement. Dit komt tegenwoordig minder vaak voor, omdat er op studentenbijeenkomsten voor gewaarschuwd wordt.’ Westerveen: ‘Een andere reden is dat predikanten soms een onverstandig financieel beleid voeren. Het is niet goed als je zo veel abonnementen hebt dat je vrouw niet meer naar de supermarkt kan. Of predikanten kopen te veel theologische boeken, hebben slechte beleggingen, houden dure vakanties of ze hebben onverwacht hoge medische kosten die niet verzekerd zijn.’

Sonnenberg: ‘Anderen, met een late roeping, hebben jarenlang alles ingezet om de studie te kunnen doen, maar komen daarna soms moeizaam of slechts parttime aan de slag.’

VANGNET

Overigens dicht de stichting niet zomaar een lek. Westerveen: ‘Het financiële plaatje moet wel op tafel komen. Waardoor is het probleem ontstaan? Wat is het uitgavenpatroon? Het is eenvoudig: er kan niet meer uitgegeven worden dan binnenkomt. Als stichting willen we de laatste zijn die ergens geld ‘instopt’. We kijken dus eerst wat er kan veranderen en welke andere bronnen er zijn aan te boren.’ Sonnenberg: ‘We bieden een vangnet voor calamiteiten, we helpen predikanten door een moeilijke situatie heen.’

Zakelijk zou Westerveen haar insteek niet willen noemen. ‘Het is functioneel, het hoort bij normaal menselijk leven dat je huishoudboekje op orde is. Het is een van de scheppingsopdrachten die we hebben. Zo’n instelling kan goed als je daarnaast je warmte en nabijheid geeft en echt luistert.’

WEDUWNAAR

Als een predikant weduwnaar wordt, komt de stichting niet in actie. Als reden hiervoor noemen de bestuursleden dat zij door een financiele bril naar een situatie kijken. ‘Omdat een dominee in principe zijn werk blijft doen, vallen geldproblemen niet direct te verwachten. Indien nodig kan een predikant wel zelf contact met ons opnemen.’

Ligt daar geen gat? Hij zou toch ook wel een luisterend oor kunnen gebruiken?

Sonnenberg: ‘Daar voorziet de kerk in. Collega’s binnen de werkgemeenschap zouden dat moeten doen, maar het is misschien niet hun sterkste kant.’ Westerveen: ‘Predikanten hebben een verantwoordelijkheid voor elkaar. Dat is ook een roeping. Je verwacht betrokkenheid van elkaar in de kerk. Het is in al deze verschillende omstandigheden goed om na te denken over wat barmhartigheid is, wat de leer is die we vertellen als predikant en als kerkenraad en hoe we die dan in de praktijk vertalen.’

M.M.C. van der Wind-Baauw uit Hollandscheveld is theoloog.

BESTUUR

Het bestuur van de Stichting Steunfonds Predikantsgezinnen heeft zes leden: M. Sonnenberg-Kroeze (voorzitter), ds. M.B. Plette (secretaris), H.D. de Wilde (penningmeester), ds. A.A. Floor en ds. M.A. Kuijt (afgevaardigd namens het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond). C. Westerveen-van Rees uit Woudenberg zat 26 jaar in het bestuur. In het voorjaar rondde zij vanwege haar leeftijd – ze is in de zestig – haar werkzaamheden voor de stichting af. Haar plaats is inmiddels ingenomen door mevrouw L. van de Wetering uit Putten.
Predikanten, hun nabestaanden of ex-vrouwen kunnen net als betrokken kerkenraden regelrecht contact opnemen met de stichting via de secretaris, ds. M.B. Plette uit Vriezenveen (mb.plette@hetnet.nl).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen