DE HANDSCHOEN LIGT KLAAR

Elke organisatie produceert documenten die op den duur niet meer van belang zijn voor het beleid en de uitvoering daarvan. Ze kunnen echter wel interessant blijven voor historisch onderzoek. Zolders en kelders, opeenvolgende secretarissen, verhuizingen en gebrek aan historisch besef zijn niet bevorderlijk voor het bewaren van archieven. Ook is het soms een hele toer voor geïnteresseerden om inzage te krijgen. Daarom kan archiefmateriaal het beste worden bewaard in archiefinstellingen met hun geklimatiseerde depots en openbare studiezalen.

Aan historisch besef heeft het de bestuursleden van de Gereformeerde Bond nooit ontbroken. Het oudste deel van het archief van de Bond is in 1979 in bewaring gegeven bij het toenmalige Rijksarchief in Utrecht, waar de meeste archieven van landelijke kerken en verenigingen worden ondergebracht. Dit deel bestreek grotendeels de jaren 1906-1951.

ZES METER

In 2016 was de tijd rijp voor het overbrengen van een volgend archiefdeel. Ditmaal is de grens getrokken bij 1981. Een probleem was dat in het eerder in bewaring gegeven deel niet consequent was vastgehouden aan het afsluitende jaar, 1951. Veel stukken van financiële aard werden al tot eind jaren zestig overgedragen; de rest bleef op het bondsbureau, eerst in Huizen, later in Apeldoorn. Toen werd besloten een volgend archiefdeel te bewerken, is er daarom voor gekozen de oude inventaris open te breken en over de hele linie aan te vullen tot en met 1981. Om de samenhang in enkele dossiers te bewaren, is deze grens incidenteel minder scherp getrokken, maar uit de periode tot en met 1981 bevindt zich nu niets meer op het bureau van de Gereformeerde Bond in Apeldoorn.

In opdracht van het hoofdbestuur heeft ondergetekende ruim twintig meter archief geselecteerd, geordend en beschreven. Veel (drie)dubbele documenten, folders, kwitanties, briefjes met nietszeggende inhoud et cetera zijn aan de vernietiging prijsgegeven. Niet alles is het bewaren waard. Het hele proces heeft erin geresulteerd dat het bestaande archief bij Het Utrechts Archief met ongeveer zes meter is aangevuld en de inleiding is gereviseerd.

TURBULENTE JAREN

Het eerder in bewaring gegeven archiefdeel was afgegrensd door de invoering van de nieuwe kerkorde van 1951. Deze vond in de ogen van de meeste bonders geen genade. Na de synodale aanvaarding ervan bleef de Bond dan ook in de oppositie. De zorg dat de kerkorde de confessionele grenzen niet strak genoeg trok, bleek meermalen terecht. De jaren daarna keerde de Bond zich tegen nieuwe ontwikkelingen waarin zij niet-gereformeerde tendensen tot uiting zag komen. Te denken valt aan de openstelling van ambten voor vrouwen en de invoering van een nieuwe psalmberijming en het daaropvolgende Liedboek voor de Kerken. Ook het kerkelijke rapport over het Schriftgezag, Klare wijn (1967), werd kritisch beoordeeld.

Een deel van de eigen achterban vond dat de Bond zich te zeer isoleerde binnen het geheel van de kerk en verweet de leiding traditionalisme. In en naar aanleiding van de Open brief van enkele tientallen predikanten en hoogleraren aan het hoofdbestuur uit 1966 traden de interne spanningen aan het licht.

NIVEAU

In de turbulente jaren zestig en zeventig reageerde de Bond op allerlei maatschappelijke ontwikkelingen, bijvoorbeeld de bewapeningswedloop tijdens de Koude Oorlog. Vanaf eind jaren zestig nam de Bond ook het initiatief voor talrijke publicaties. In 1972 kwam ir. J. van der Graaf fulltime in dienst als algemeen secretaris. Van der Graaf beschikte over een enorme werkkracht. In de breedte van de gereformeerde gezindte zette hij als spil van het bondsbestuur allerlei nieuwe organisaties op, bijvoorbeeld op het terrein van het onderwijs. Er kwam ook veel meer aandacht voor diaconale thema’s. De blik richtte zich over de grenzen, Er kwam aandacht voor de apartheidspolitiek in Zuid-Afrika en voor de verhouding kerk en Israël. In 1972 stelde het hoofdbestuur in Utrecht een bijzonder hoogleraar in de gereformeerde godgeleerdheid aan in de persoon van dr. C. Graafland, een man die zich ter zake kundig en existentieel in theologische debatten mengde. Vanaf 1974 doceerde dr. C.A. Tukker in Leiden. In 1978 werd ds. C. den Boer parttime vrijgesteld als studiesecretaris. De Bond ging op steeds meer fronten een bijdrage op niveau leveren.

RIJKE BRON

Vanaf eind jaren zestig, toen het werk van de Bond zich sterk uitbreidde, stelde het hoofdbestuur steeds meer commissies in. Deels waren deze van tijdelijke aard, bijvoorbeeld om de nieuwe psalmberijming te beoordelen. Soms waren ze ook permanent, zoals de Commissie van goede diensten, die vele jaren gemeenten en evangelisaties bijstond inzake kwesties rond de kerkrechtelijke positie op plaatselijk vlak. Omdat de Gereformeerde Bond vanaf eind jaren zestig op grote schaal initiatieven ontplooide en in de gereformeerde gezindte zelden gepasseerd werd wanneer anderen het voortouw namen, vormen de notulen en de correspondentieseries een zeer rijke bron voor historisch onderzoek. Het nieuw overgebrachte archief maakt onderzoek naar de opstelling en bijdrage van de Bond mogelijk.

KRUISBESTUIVING

Daar komt bij dat in het archief enkele waardevolle gedeponeerde archieven zijn opgenomen die nauw samenhangen met het bondsarchief. Het eerste is dat van ir. G.B. Smit (1912-1980), die jarenlang lid was van het hoofdbestuur en van de redactie van De Waarheidsvriend en tevens redactiesecretaris was van de vanuit de Bond opgezette wetenschappelijke periodiek Theologia Reformata. Deels van Smit afkomstig is ook het archief van het Verband van Hervormd-Gereformeerde Intellectuelen (VHGI), dat in 1954 werd opgericht. Ook daarachter was hij de motor. Doel was de hervormd-gereformeerde intellectuelen met elkaar in contact te brengen en hen bewust te maken van hun taak en roeping in kerk en samenleving. Vanaf 1954 werden er jaarlijks twee landelijke bijeenkomsten in Utrecht belegd. Jarenlang had dr. S. van der Linde daarvan de leiding. In de jaren vijftig werden de referaten meermalen gebundeld uitgegeven. Daarnaast werden er regionale studiekringen opgezet, waaraan soms ook geestverwanten uit andere kerken en uit confessionele kringen deelnamen.

In de jaren zestig werden lezingen van het VHGI in toenemende mate georganiseerd in samenwerking met de RRQR, de reünistenorganisatie van de in 1951 opgerichte reformatorische studentenvereniging CSFR. Omstreeks 1971 ging het VHGI feitelijk op in de RRQR. Dit deelarchief geeft inzicht in de mobilisatie van het verstrooide kader van universitair gevormden binnen de hervormd-gereformeerde beweging. Van belang was in het VHGI de kruisbestuiving tussen theologen en academici van andere disciplines. Toen RRQR-lid ir. L. van der Waal in 1962 Smit opvolgde als lid van het hoofdbestuur van de Bond, nam hij van hem tevens het secretariaat van het VHGI over. Een aanzienlijk deel van het archief is dan ook door hem gevormd en bewaard.

HISTORISCH ONDERZOEK

In het jaarverslag van de Gereformeerde Bond uit het hoofdbestuur bezorgdheid over het geringe aantal theologen dat zich bezighoudt met kerkhistorisch onderzoek. Het aantal arbeiders is mogelijk gering, de hoeveelheid onontgonnen bronnen is in ieder geval groot. Wie de handschoen wil oppakken en de naoorlogse geschiedenis van de Bond gaat onderzoeken of haar opstelling in een breder opgezet onderzoek wil meenemen, doet er goed aan in de archiefinventaris (nr. 66-3) op de website van Het Utrechts Archief te kijken wat er al openbaar is. In verband met de privacybescherming van (mogelijk) nog levende personen berust er een openbaarheidsbeperking op een deel van het materiaal dat jonger is dan vijftig jaar. Deze is echter niet absoluut. De beperkt openbare stukken kunnen geraadpleegd worden met schriftelijke machtiging van het hoofdbestuur, dat voorwaarden aan de inzage kan stellen.

Dr. C.M. van Driel uit Bennekom is historicus en archivaris.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen