SPREKEN OVER GOD

Na de Christelijke dogmatiek van dr. G. van den Brink en dr. C. van der Kooi komt er hiermee opnieuw uit Amsterdam een echt theologisch werk. De schrijver, hoogleraar systematische theologie aan de Protestantse Theologische Universiteit, bewijst vakgenoten daarmee een dienst. Het boek helpt echter ook (jonge) christenen om het geloof in God voor vandaag te doordenken.

GELOVIG SPREKEN

De vraag die Muis in zijn boek wil beantwoorden, is: hoe kunnen mensen vandaag spreken over God? Voor het antwoord kiest hij een veelzeggende invalshoek. Hij gebruikt het Onze Vader als leidraad om onder woorden te brengen Wie God is.
De gedachte hierachter is dat spreken óver God volgt op het spreken tót Hem, in gebed. En spreken tot God vindt zijn grond in het spreken ván God, in het door Hem aangesproken zijn. Het vertrekpunt ligt voor Muis niet in de religieuze ervaring, en evenmin in een wijsgerige argumentatie of Gods bestaan al dan niet aannemelijk is. Hij kiest voor een spreken over God vanuit de omgang met God, in het gebed, als antwoord op Gods openbaring. Daarmee staat hij in een lange traditie die teruggaat op de middeleeuwse theoloog Anselmus van Canterbury (1033-1109): het geloof zoekt naar begrip. Het gaat, met andere woorden, niet om een verstandelijk betoog over God, maar om gelovig spreken over God Die Zichzelf aan mensen bekendmaakt. Gelovig spreken sluit een rationele argumentatie echter niet uit, maar in.

FILOSOFISCH

Beide aspecten zijn kenmerkend voor het betoog in Onze Vader: het geloof in God, de Vader van Jezus Christus, vormt het uitgangspunt voor het denken. Gods bestaan staat geen moment ter discussie. Tegelijk blijkt uit het hele boek dat in God geloven vandaag niet vanzelfsprekend is. Gelovigen leven in een seculiere cultuur: in werk- en vriendenkring komen ze andersdenkenden tegen. En de gure wind van Godsontkenning blijft niet zomaar buiten de deur van het eigen hart. Dat maakt het zoeken naar begrip urgent, voor de doordenking en de verantwoording van het christelijk geloof vandaag.
Hierbij gebruikt Muis een nauwkeurige filosofische argumentatie. We zien er iets in terug van de theologiebeoefening van de Utrechtse school, die in de laatste decennia van de vorige eeuw bloeide. Uitgangspunt van de Utrechters was destijds: bijbels verantwoord over God spreken, met behulp van filosofische begrippen en analyses.

KENMERKEN

Muis laat zien dat dit een vruchtbare manier van werken is. In het Onze Vader wordt God aangesproken bij Zijn Naam, en wordt Hij Vader, Koning en Schepper genoemd. Hieruit komen liefde, heiligheid, rechtvaardigheid, macht en eeuwigheid als eigenschappen van God naar voren. Overigens spreekt Muis liever over Gods identiteitsbepalende kenmerken dan over Zijn eigenschappen. Dat heeft te maken met het feit dat hij niet spreekt over Gods ‘wezen’. In onze tijd is dat een verwarrend begrip. God is een Persoon, en bij een persoon horen kenmerken. We komen hier een belangrijk uitgangspunt van het boek op het spoor. Muis wil in gesprek zijn met niet-gelovige tijdgenoten, maar evenzeer met gelovigen die leven in een geseculariseerde westerse cultuur. Daarom zoekt hij woorden om vandaag het geloof in God te vertolken. Begrippen als ‘Vader’ en ‘Koning’ zeggen iets over God, en daaruit kunnen kenmerken van Hem worden afgeleid.
Overigens tekent Muis hierbij wel aan dat het gebruik van deze woorden in onze tijd tot misverstanden kan leiden. Zo is de aanduiding van God als Vader problematisch voor mensen met een verkeerd vaderbeeld. Het woord ‘Koning’ heeft als moeilijkheid dat het moderne koningschap nauwelijks verbinding heeft met wat de Bijbel eronder verstaat. Opvallend genoeg blijven bezwaren van verstaanbaarheid bij God als Schepper achterwege, terwijl juist daar door de evolutietheorie prangende vragen kunnen leven.

LAATSTE ERNST

Op grond van de bespreking van de namen van God in het Onze Vader komen de identiteitsbepalende kenmerken van God aan de orde. Daarbij luistert Muis nauwkeurig naar de Bijbel en overweegt hij wat Gods liefde, heiligheid, rechtvaardigheid, macht en eeuwigheid betekenen, hoe deze begrippen zich tot elkaar verhouden en hoe ze gezamenlijk een beeld van God schetsen. De lezer krijgt hier een schat aan bijbelse gegevens.
Daarbij worden moeilijke vragen niet uit de weg gegaan. Bijvoorbeeld de vraag hoe Gods liefde en Zijn rechtvaardigheid met elkaar te rijmen zijn, en de vraag of er een eeuwige straf bestaat. Hoewel Muis bij het antwoord op die laatste vraag zeer terughoudend formuleert, komt hij toch niet uit bij H. Berkhof, die hoopt dat de hel een louteringsweg zal zijn. De laatste ernst blijft bewaard, al zien we de auteur er wel mee worstelen. Op moeilijke vragen bestaan nu eenmaal geen gemakkelijke antwoorden.

IJKPUNT

De verbinding van het spreken van God met het Onze Vader is een mooie vondst. Hierdoor zingt de theologische argumentatie niet los van de context: het gaat om het dienen van God, Die Zich door Zijn daden laat kennen. Doordat het boek vanuit het Onze Vader opkomt, heeft het een persoonlijk, gelovig karakter. Vage godsbeelden komen daarmee onder kritiek te staan. Niet alles wat mensen over God beweren, is waar. Niet onze ideeën over God zijn het ijkpunt, maar God Die Zich aan mensen openbaart, is dat.
Daarbij noteren we dankbaar dat Muis, anders dan Barth, meer ruimte laat voor openingen in de werkelijkheid die verwijzen naar God. Deze zijn niet alleen voor gelovigen kenbaar, maar ook niet-gelovigen kunnen erdoor aan het denken gezet worden. Dit is weliswaar geen pleidooi voor een algemene openbaring, maar Muis bevindt zich hiermee dichter bij artikel 2 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis dan de barthiaanse theologie doorgaans doet.

SPIEGEL

Dit boek is ook een spiegel voor orthodoxe hervormd-gereformeerden. En niet alleen omdat de auteur een poging doet om bijbels over God te spreken en daarbij tevens in gesprek te blijven met andersdenkenden en andersgelovigen. Dit boek is een les, omdat ook onder ons het Godsbeeld verschraalt, vooral door een eenzijdige nadruk op de liefde van God. Met de auteur zeggen we dat liefde kenmerkend is voor God, maar dit komt niet in mindering op Zijn rechtvaardigheid en heiligheid. Voor predikanten is het heilzaam om dit tegendraadse boek naast onze preken te leggen. Hoe spreken wij over God? Een verschraald beeld van God in de gemeente staat immers niet los van de zondagse verkondiging.

VERZOENING

In het gesprek met de auteur zijn er natuurlijk ook vragen te stellen. De belangrijkste vraag is voor mij de plaats van de verzoening. Het verzoeningswerk van Christus is in het boek niet afwezig, maar het komt alleen zijdelings ter sprake. Waarschijnlijk komt dit doordat Muis zich vanuit het Onze Vader richt op de identiteitsbepalende kenmerken van God.
Maar, zo zou ik dan vragen, is barmhartigheid dan niet bepalend voor Wie God is? Wie christelijk over God spreekt, kan sinds het kruis niet om de verzoening heen. Daar blijkt dat God in Christus barmhartig en genadig is. Dit past zelfs binnen het kader van het Onze Vader. De bede ‘vergeef ons onze schulden’ geeft alle reden om de verzoening nadrukkelijk ter sprake te brengen. De vraag moet zelfs gesteld worden, of Gods liefde en rechtvaardigheid juist niet zichtbaar worden in het feit dat Hij in Christus de wereld met Zichzelf verzoende. Wie vandaag over God als onze Vader spreekt, doet dat niet alleen omdat Christus dit ons heeft geleerd, maar vooral ook omdat Hij er de grond onder heeft gelegd. Door een brede uitwerking van de verzoening had Muis het beeld van God nog scherper kunnen maken, ook in het gesprek met andersdenkenden vandaag. Wij kennen God als Vader immers vooral door Zijn Zoon, onze Heere Jezus Christus.
Muis vraagt een behoorlijk uithoudingsvermogen van zijn lezers. Wie zich echter mee laat nemen, wordt voor zijn inspanning ruimschoots beloond.

Dr. A.J. Kunz uit Katwijk is docent godsdienst aan Driestar Educatief te Gouda.

N.a.v. Dr. Jan Muis, ‘Onze Vader. Christelijk spreken over God’, uitg. Boekencentrum, Zoetermeer; 436 blz.; € 32,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen