SAAMHORIGE DOMINEES

In de brochure, die onlangs verscheen, wordt een voortdurende bezinning op de prediking aanbevolen. Onze geseculariseerde context vraagt om een hernieuwde doordenking van de vragen met betrekking tot de prediking van Gods Woord.
Vier thema’s zien de schrijvers van de brochure in de achterliggende decennia steeds terugkeren: verbond en verkiezing, wet en evangelie, beschrijvende en appellerende prediking en de vragen rond de verhouding tussen rechtvaardiging en heiliging. In deze brochure ondernemen de auteurs een poging de prediking opnieuw te doordenken met het oog op onze tijd. Als uitgangspunt hebben zij de leer van de Heilige Geest gekozen (p.30).

IJKPUNT

In dit artikel denken we niet verder door op het spoor van de pneumatologie – hoe interessant dat ook zou zijn – maar willen we ons bezinnen op de inhoud van de prediking en het uitgangspunt dat verwoord is op pagina 15: ‘De Gereformeerde Bond wil staan in de katholieke traditie van de prediking van de Reformatie. IJkpunt is met name de verkondiging van Luther en Calvijn.’ Volgens Van Dale bedoelen we met een ijkpunt de graadmeter, de maatstaf of de norm. De reformatoren van Wittenberg en Genève worden naast elkaar genoemd. In het vervolg zullen we ons hoofdzakelijk richten op de reformator van Genève. Met de keuze voor het woord ‘ijkpunt’ is heel wat gezegd. Tegelijkertijd roept de keuze voor dat woord de nodige vragen op. Betekent dit bijvoorbeeld dat predikanten vandaag de dag weer over gehele bijbelboeken zouden moeten preken, zoals Calvijn, zijn collega’s in Genève en andere reformatoren gewend waren te doen? Zou dit ook betekenen dat de preek weer ongeveer een uur gaat duren? Kan een prediker uit de vroegmoderne tijd gids zijn voor predikanten die geroepen zijn Gods Woord te verkondigen te midden van postmoderne tijdgenoten? Wat zijn aspecten in Calvijns eigen preken en in zijn opvatting over hoe er gepreekt moet worden, die er ook vandaag toe doen?

Moet de preek, net als bij Calvijn, weer een uur gaan duren?

COLLEGIALE SAMENWERKING

Omdat alleen van Calvijn preken zijn overgeleverd, zou de indruk kunnen ontstaan dat hij de enige predikant was die toentertijd in Genève het Woord bediende. Calvijn heeft echter nooit alleen als predikant in Genève gewerkt. Vanaf het moment dat de inwoners in 1536 kozen voor de Reformatie, hebben altijd meerdere predikanten naast elkaar in deze stad gewerkt.
Vorig jaar heeft de Amerikaanse hoogleraar Elsie Anne McKee de resultaten van haar jarenlange onderzoek naar de pastorale dienst en eredienst in Calvijns Genève in een vuistdik boek gepresenteerd. Zij laat zien hoe de dienstdoende predikanten volgens een strak schema in de verschillende kerken van de stad preekten. Het ligt in de bedoeling dat zij na haar emeritaat de handschriften met de preken over 1 Korinthe gaat uitgeven. Bij wijze van voorproefje heeft zij in haar boek al een aantal keren uit deze prekenserie geciteerd.
In de preek over 1 Korinthe 3:8-10 heeft Calvijn behartigenswaardige dingen gezegd over collegialiteit en de verschillende gaven die ieder ontvangen heeft: ‘Hoewel Gods genadegaven niet op een gelijke wijze verdeeld worden en de een getalenteerder is dan de ander en de ene predikant een gave heeft ontvangen die verschilt van die van zijn broeders, mag dat onder ons geen verdeeldheid brengen. Laten we dit voor ogen houden: omdat God Zich zo genadig jegens ons betoond heeft en ons de eer bewezen heeft dat wij Hem dienen met zo’n voortreffelijke en heilige taak om Zijn geestelijke tempel op te bouwen, moeten wij ons daar met des te meer moed op toeleggen.’
Wanneer Calvijn in dit citaat ‘ons’ zegt, bedoelt hij de predikanten en sluit hij zichzelf daarbij in. De collega’s dienen zich met elkaar te beijveren voor de opbouw van de kerk. ‘God heeft ons met een heilige band aan elkaar verbonden om dienstbaar te zijn aan Zijn glorie en het Rijk van Zijn Zoon te bevorderen.’

GEMEENTELEDEN

In deze preek past Calvijn Paulus’ woorden niet alleen toe op zichzelf en zijn collega’s, maar ook op de leden van de gemeente. Zij hebben hun eigen verantwoordelijkheid waar het gaat om de saamhorigheid van de predikanten. ‘Er is niet alleen sprake van zonde aan de kant van degenen die zich, gedreven door ambitie, willen laten gelden, maar ook bij degenen die die predikanten daarin voeden. Wanneer iemand die zich moet inzetten voor de opbouw van de kerk, probeert zich te laten gelden, is hij wat God betreft nutteloos, want hij laat alleen maar alles bederven in de gemeente omdat hij uit is op de gunst van mensen.’
Alle gelovigen worden door Paulus dus aangespoord om op zo’n manier met de dienaren van Gods Woord om te gaan, dat zij hen erbij helpen om de onderlinge eensgezindheid te bewaren.

VALKUIL

Calvijn heeft oog gehad voor de valkuil voor predikers om mensen met hun woorden te behagen. In een van zijn preken heeft hij de grenzen scherp afgebakend: ‘Wij zullen ons getrouw wijden aan de opdracht die wij van de Meester ontvangen hebben, zodat wij kunnen getuigen dat wij geen eigen gedachten hebben toegevoegd; dat wij geen andere zaken hebben voorgestaan, dan dat Jezus Christus alleen zou regeren en dat wij niets anders naar voren gebracht hebben, dan wat wij van Jezus en zijn apostelen geleerd hebben.’ Zelfs wanneer hij op zijn sterfbed te midden van zijn collega’s terugkijkt op zijn leven, heeft hij nog oog voor het gevaar dat een predikant zichzelf in het middelpunt plaatst: ‘Het zal goed zijn te beginnen met te bidden dat God mij de genade verleent om alles te zeggen zonder op eigen eer uit te zijn, maar dat ik steeds Zijn roem mag nastreven.’

GEEN HANDLEIDING

In de negentiende eeuw zijn de werken van Calvijn opnieuw uitgegeven. Deze monumentale uitgave telt niet minder dan 59 banden. Tussen al deze boeken, brieven, preken, commentaren en uitgaven van de Institutie zoeken we tevergeefs naar een boek waarin hij met het oog op zijn studenten een uiteenzetting geeft hoe zij moeten preken.
Door de eeuwen zijn er wel zulke boeken geschreven. Heel bekend is De doctrina Christiana. Over de christelijke prediking van de hand van kerkvader Aurelius Augustinus. Tijdgenoten van Calvijn hebben die taak wel opgepakt. Erasmus schreef in 1535 Prediker of de wijze waarop gepreekt moet worden en Melanchthon, de naaste medewerker van Luther, publiceerde een boek over de grondbeginselen van de welsprekendheid en een verhandeling over de taak van de prediker.

HOE PREKEN?

Dat Calvijn zelf nooit zo’n boek over prediking geschreven heeft, wil niet zeggen dat hij zich niet heeft uitgesproken over de vraag hoe predikanten Gods Woord moeten verkondigen. Integendeel zelfs, waar mogelijk heeft hij zich duidelijk uitgesproken. Vanuit de vele preken die bewaard zijn gebleven, de commentaren en de colleges die hij over verschillende bijbelboeken gehouden heeft, zouden we heel wat aanwijzingen voor predikers en hoorders naar voren kunnen halen.
In deze artikelenserie beperken we ons echter tot de Handelingen van de apostelen en binnen dit bijbelboek tot enkele ‘preken’ die Lukas heeft opgenomen. Dat zijn de pinksterpreek van Petrus (Hand.2:14-36), de woorden die Petrus gesproken heeft naar aanleiding van de genezing van een verlamde (Hand.3:12-26), Petrus’ toespraak in het huis van Cornelius (Hand.10:34-43) en ten slotte de rede van Paulus op de Areopagus (Hand.17:22-31).
Welke ijkpunten vinden we in de preken (voor zover die bewaard zijn gebleven) en het commentaar op Handelingen?

Dr. W.H.Th. Moehn is bijzonder hoogleraar Geschiedenis van het gereformeerd protestantisme vanwege de Gereformeerde Bond aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU – vestiging Amsterdam) en predikant van de hervormde wijkgemeente Centrum te Hilversum.

Volgende week: Calvijns richtlijnen voor de prediking, afgeleid uit de werkwijze van Petrus in Handelingen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen