DIT IS VRIJHEID

Vele teksten van Maarten Luther in deze bundels zijn niet eerder in het Nederlands vertaald. Andere teksten werden opnieuw vertaald, waarbij in grote teksten herhalende gedeelten werden weggelaten.

VEELZIJDIGE TAAL

Omdat de teksten relatief kort zijn en omdat ze telkens beknopt worden ingeleid, krijgt een onervaren Lutherlezer op eenvoudige wijze toegang tot Luther. De historicus A. Pettegree heeft Luthers ‘succes’ vanuit het perspectief van de boekdrukkunst onderzocht en hij heeft in zijn boek Het merk Luther (2016) aangegeven dat Luthers keuze voor korte vlugschriften een belangrijk aspect is geweest van zijn succesvolle ‘marktformule’. Ook door Luthers intellectuele gave om moeilijke zaken te vereenvoudigen, zijn zijn teksten eenvoudig te begrijpen.

De leer van Luther verlicht voor velen hun gebonden en angstige geweten. Dit is vrijheid!

Luther in onze eigen Nederlandse moedertaal lezen is aantrekkelijk. Hij is de man wiens sterke persoonlijke betrokkenheid bij kerk, theologie en samenleving aanspreekt. Saai wordt het lezen in ieder geval nooit. Het mooie aan het lezen van Luther is dat bijna op iedere bladzijde zijn persoonlijke, gepassioneerde karakter doorklinkt. Zijn veelzijdige taal is doorspekt met (vlammende) beelden. Deze taal is ontroerend, opwindend, schurend, ergerniswekkend, verbijsterend en verwonderingwekkend.

PERSOONLIJKHEID

Niet alleen vanwege de stijl zijn deze geschriften boeiend, maar zeker ook vanwege de inhoud. De inhoud is tweezijdig: donker grommend en licht lieflijk. Luther is een man van uitersten. Zijn persoonlijkheid heeft een lichte kant als het gaat om zijn spreken over zijn geliefde Christus in de bruidsmystiek, de rechtvaardiging, de vrijheid van een christen, de kracht van het gebed, de betekenis van naastenliefde.
Luthers persoonlijkheid heeft echter ook een duistere kant. Dit hangt samen met zijn overtuiging dat hij in een turbulente tijd, die voor hem apocalyptisch aanvoelt, door God is geroepen om ‘een martelaarsrol’ te vervullen.
De Engelse L. Roper, die een boeiende en toegankelijke biografie over Luther schreef, benoemt dit martelaarsmotief (Luther. Een biografie, p.132). Als martelaar voelt Luther zich steeds meer verbonden met Christus. Hij voelt zich daarbij een zeer trouwe profeet die het Woord van God tot nieuwe schepping van de kerk wil maken. Als het moet in z’n eentje. Deze zelfverzekerde houding kan meedogenloos uitpakken bij het demoniseren van zijn tegenstanders.
In verschillende geschriften in dit Luther Verzameld gaat hij met emotionele energie tekeer tegen alles van Rome: de paus, nuntius Von Miltitz, kardinaal Cajetanus, aartsbisschop Von Mainz, bisschop van Brandenburg, aflaatprediker Tetzel. Hij zet deze tegenstand ook nog eens aan met een dramatische scèß. In Waarom de boeken van de paus en zijn volgingen door doctor Martin Luther zijn verbrand (1520) kan de lezer de reden ontdekken, waarom Luther dit toneel opvoert. Naast Rome kan Luther als een ‘blind paard’ tekeergaan tegen de Schwärmer, tegen de Joden, tegen Renaissancesuperstar Erasmus, en in 1545 tegen de theologen te Leuven. Je snakt bij het lezen soms naar het verbindende oecumenische karakter van Calvijn. En toch zou wellicht alleen een ‘blind paard’ het tegen het pausdom hebben durven opnemen.
God gebruikt diverse karakters. Je weet soms niet hoe.

POPULISME

Af en toe kon ik bij het lezen van dit Verzameld Werk het gevoel niet onderdrukken dat er sprake is van een gewaagde verbinding van Luther met het populisme. Hoewel een goede beschrijving van het populisme nog steeds ontbreekt ondanks het feit dat velen de term gebruiken, kennen we wel enkele trekken van populisme. Het afzetten tegen ‘de elite’ die corrupt zou zijn en alleen zichzelf bedient, is er zo één. De stem van ‘het gewone volk’ willen vertegenwoordigen, is een tweede.
Luther zette zich in zijn tijd ook af tegen de Italiaanse en roomse kerkleiding, die zichzelfverrijkte ten koste van het Duitse volk. Over Luthers Duitse voorliefde lezen we bijvoorbeeld als hij het Duitse voedsel ‘smakelijker en beter’ noemt dan elders (LV, p.288). Verder was ook zijn verzet tegen de aflaathandel in het belang van de portemonnee van het volk.
Al met al waren de ideeën van de charismatische Luther, die vaardig en hard werkte en geportretteerd door zijn goede vriend Lucas Cranach op de voorkant van allerlei boekjes verscheen, opwindend voor een deel van het volk. Verkeerd populisme was in ieder geval niet Luthers intentie. Hij wilde het volk niet naar de autonome mond praten, maar naar vrijheid in de Heere Jezus. De mens moest onder de aanspraak van Zijn wet en Evangelie komen. Ik begrijp het zo dat een liefde voor de Heere en een voorliefde voor het eigen Duitse volk in zekere zin hand in hand gingen bij Luther. Zo kunnen we dat bijvoorbeeld lezen in Aan de christelijke edelen van de Duitse natie, over het herstel van de christelijke stand (1520).

BEPROEVINGEN

Een gouden juweeltje vind ik zijn uiteenzetting ‘Over hoop en lijden’ in Operationes in Psalmos (Ps.5:12; uit 1518). In dit geschrift ontdekken wij de pastorale zielzorger in de kruistheoloog Luther, die pijnlijke tegenslagen en zonden begrijpt als passieve beproevingen. Dat zijn beproevingen van Godswege, die vaste hoop op God in de volhardende mens willen bewerken.
Verdiensten krijgen we niet door ons actief met goede bedoelingen op te werken voor God, maar de mens ontvangt genade en hoop in de weg van zwakheid, lijden, boete doen en ontdekken van het kruis van Christus. Hier ontdekken wij in Luthers geschriften de zoekende mens die tegen de achtergrond van het einde van de Middeleeuwen rekent met alledaagse eindigheid, wankelmoedigheid en melancholie (tristitia). De fijngevoelige mens kan ook niet anders in een macabere wereld van uitbrekende pest, oorlog met het Ottomaanse Rijk en betoverende hekserij. Het is een wereld met vijf hoofdverzoekingen: twijfel aan het geloof, de wanhoop over de zonden, de gehechtheid aan de aardse goederen, vertwijfeling over het eigen lijden en de hoogmoed over eigen deugd (J. Huizinga, Herfsttij der Middeleeuwen).

KRUISTHEOLOGIE

Deze worstelende mens komt bij Luther in het lezen van de Bijbel tot een godservaring in zijn eigen kruis en lijden. In de godsvertwijfeling en aanvechtingen door de nabije satan leest hij zich namelijk naar de sleutel van de Schrift: God, Die in Christus vertrouwen wekt, vanwege Diens gekruisigde liefde in het aardse vlees.
‘God kan alleen in het kruis en lijden gevonden worden’, schrijft Luther in zijn belangrijke Theologische stelling bij de disputatie te Heidelberg (1518), waar hij voor het eerst zijn kruistheologie breed ontvouwt (LV, p.1230).
Deze kruistheologie is een herorientatie van de hele theologie, een breuk tussen het kennen van de mens en de wijsheid van God, tussen het doen van God en het handelen van de mens. God maakt niet af wat wij hebben voorbereid, maar Hij schept en vernieuwt. Alles van ons moet door dat nulpunt heen, gekruisigd worden, conform Christus’ weg door de diepte.

BEVRIJDEND

Dit is geen godsbeeld van een God Die eist, vraagt of toornt, maar een God Die schenkt aan zwakken. Deze nieuwe verhouding van de mens tot God rekent af met de ‘naar Boven opklimmende beweegredenen’ achter de mis, de aflaten, de bedevaarten, de relieken- en heiligenverering, het celibaat, het kloosterwezen, het vagevuur en het altijd maar bezig zijn met de voorbestemming en het zielenheil van gestorven mensen en de allesbepalende positie van de kerk. De leer van Luther verlicht voor velen hun gebonden en angstige geweten. Dit is vrijheid!
De Duitse predikant R. Sons, die het mooie Martin Luther als Seelsorger (2015) schreef met als veelzeggende ondertitel Die Freiheit neu entdecken (de vrijheid opnieuw ontdekken, red.), merkt op dat het streven naar ‘religieus perfectionisme’ in de tijd van de Reformatie zorgde voor een onderwaardering van de eigen menselijkheid. Deze onderwaardering leidt tot verlies van het menselijke midden, van de menselijke identiteit. De mens wordt slaafvan het ‘moeten’. Ook vandaag de dag is er sprake van ‘religieus perfectionisme’, dat schuldgevoelens oproept en tot stress leidt.
De nieuwe visie dat in Christus alles klaargemaakt is, geeft een volledig nieuwe visie op menselijke waarde en identiteit. Je bent niet in de eerste plaats wat je doet, maar hoe God je ziet. Met al het gebrokene wat je hebt, ben je ‘brutto geliebt’, zoals Sons schrijft. Mooi is dat Luther in 1518 zijn achternaam onder zijn brieven ook tijdelijk vervormt tot het Griekse Eleutherius, wat ‘de bevrijde’ betekent (LV, p.1219). Dit laat ons zien dat een bevrijdend godsbeeld ook zorgt voor een bevrijdend zelfbeeld.

CHRISTELIJKE ETHIEK

Ondertussen betekent deze nieuwe verhouding God-mens wel een ‘herbezinning op kerk, prediking, levensstijl, huwelijk, onderwijs, politiek, hemel en hel, dood en duivel’, merkt H.J. Selderhuis op in zijn biografie Luther (p.126). Luther gaat daarom met een zeer dappere en intellectuele energie schrijven om de geestelijke architectuur van de Reformatie te ontwikkelen. Hij maakt de verhouding God-mens daarbij praktisch en concreet.
Luther geeft vanuit een nieuw begrip van ‘gerechtigheid’ de christelijke ethiek vorm. In Over de goede werken (1520) lezen we hoe Luther een hernieuwde basis legt voor een christelijke ethiek. Deze nieuwe basis bestaat erin dat het hoogste werk van ‘het geloofalléén in Christus alle andere werken goed, welbehaaglijk en waardevol maakt, doordat het op God vertrouwt en er niet aan twijfelt, dat voor Hem alles wat de mens doet, goed gedaan is’ (LV, p.132). Luther geeft het eerste gebod, om God boven alles lief te hebben en te vertrouwen, daarbij een essentiële voorrang boven de andere geboden. Christelijk leven is trouwens heel concreet. We zien Luther schrijven over de overheid (zijn tweerijkenleer), over het naar school sturen van kinderen, over handel, over rente, over het huwelijk. Ook adviseert Luther in een artikel ‘Of men het sterven mag ontvluchten’ (1527) mensen te Wittenberg, die betrokken zijn bij de hulpverlening.

GELOOFSGEBED

We zien tegelijkertijd dat Luther de mens met zijn ethiek plaatst voor het aangezicht van de drieenige God. Het is deze God Die, door het belangrijke middel van het geloofsgebed, de mens heiligt. Het ochtend- en avondgebed in de slaapkamer is het beste moreel vormende werk voor een alledaags christelijk leven. Het nederige gebed, dat zich ontwijfelbaar toevertrouwt aan Gods toezegging, is een bepalend element in de nieuwe ethiek van het priesterschap aller gelovigen.
In het gebed kan concrete zelfreflectie aan de hand van frasen uit het ‘Onze Vader’ en ‘De Tien geboden’ functioneren als middel in de hand van de Heilige Geest ‘om in het menselijk hart een vuurtje te ontsteken’, schrijft Luther in 1535 in een brief aan meester Peter Barbier (LV, p.1112). Zo is de bidder in het gebed, door de Heilige Geest, ook de ontvanger. Christelijk leven wordt dus niet gemaakt, maar ontvangen.

MEER LUTHER

Wie grasduint in deze bundels, raakt niet snel uitverwonderd. Er staan boeiende weetjes in. Was ons bijvoorbeeld bekend dat Luther een testament heeft opgemaakt in 1541? Een juridisch document laten opmaken vond Luther niet nodig. Wat zelfingenomen noemde hij zichzelf ‘notaris van God’. Ergerniswekkend wordt Luther in zijn geschrift Over de Joden en hun leugens (1543).
De inleidingen bij de diverse uitgaven van Luther zijn soms te kort, waardoor de concrete context niet volledig wordt weergegeven. Verder zijn er weinig preken van Luther opgenomen en van die preken helaas nog weer fragmenten.
Tegelijkertijd ligt in deze opmerking ook een verlangen besloten om nog meer Luther te ontdekken. R. Schwarz schreef in 2016 in Martin Luther – Lehrer der christlichen Religion dat ‘Luthers theologie gestructureerd wordt door een vervlechting van relaties en onderscheidingen’ (p.21).
Het is intrigerend deze ‘vervlechting’ met meer en meer Lutherlezen en Luther-analyseren te ontwarren om zo duidelijk inzicht te krijgen in ‘het bevrijdingsgevecht’ (Befreiungskampf) dat Christus voert, om de worstelende mens te beminnen.

Ds. J.W. Verboom is predikant van de hervormde gemeente te Groot-Ammers.

N.a.v. Herman J. Selderhuis (red.), ‘Luther Verzameld’ (2 delen), uitg. Kok, Utrecht; 1325 blz.; € 59,99.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen