GLOBAAL BEKEKEN

Uit een boek over leven en werk van de doopsgezinde predikant in Wormerveer, Simon Gorter (1838-1871), getiteld God, het woord en de tering, uitgegeven door Verloren (Hilversum), een fragment over drankgebruik in zijn tijd:

In het pamflet Een paar cijfers uit het laatstverschenen verslag van den toestand der gemeente Wormerveer (...) berekent hij op grond van de gegevens uit 1865 dat in zijn dorp per jaar voor zo’n 25.000 gulden wordt geconsumeerd aan jenever. Oftewel gemiddeld 36 gulden per jaar per volwassen werkman, die jaarlijks zo’n f 400 verdient en daarvan dus, volgens Gorter, zes volle weeklonen weggooit aan jenever, zeg maar: offert aan de ‘verderfelijke vijand uit Schiedam’. Rond 1870 worden door Schiedam per jaar zo’n twee miljard borreltjes geschonken, dat is per man van 15 jaar en ouder gemiddeld zo’n vijf per dag.
Uit de officiële opgave van de gemeente Wormerveer uit 1859 blijkt dat er aan plaatselijke belasting over binnen- en buitenlands gedistilleerd en wijn in dat jaar f 4.650,- binnenkomt; over bier wordt geen lokale belasting geheven. Op een totaal van f 22.779,- dus 20,5% – op de hoofdelijke omslag na, de belangrijkste bron van inkomsten voor de gemeente, die zij niet graag zal missen (...)
In het 21 pagina’s tellende geschriftje houdt de dominee, in zijn rol van geweten van de gemeente, de lezer voor wat met zo’n kapitaal niet allemaal aan betere zaken kon worden gedaan. Goede huizen bouwen voor de arbeidende bevolking. Het onderwijs verbeteren en goedkoper maken. De seizoensbedelarij aanpakken door opleiding en werkverschaffing. Een aantrekkelijk park voor jong en oud aanleggen. Gorter beseft heel goed dat die 25.000 gulden, als die niet aan jenever wordt besteed, ook niet voor gemeenschapsdoelen wordt aangewend. Als de werkman zijn vijf dagelijkse borreltjes zou laten staan, zou zijn vrouw van die vijf tot zeven gulden loon per week beter eten kopen, of betere schoenen en kleren; zouden zij er een beter huis van huren en misschien wel eens een boek kopen of bij de bibliotheek lenen.

***

In Volzin (magazine voor religie en samenleving) stond een artikel over de Bijbel in acht eeuwen Nederlandse literatuur. Over ‘spreekwoorden en gezegden’ ontleend aan de Statenvertaling:

De Statenvertaling is buitengewoon belangrijk geweest voor de ontwikkeling van het Standaardnederlands. Wat de opdrachtgevers namelijk ook wilden, was een meer nationaal gevoel creëren in het land. Tot dan toe bestond er geen ‘ABN’, sprak iedereen een eigen dialect en hoorde je dus veel meer bij de groep die hetzelfde dialect sprak dan dat je ‘Nederlander’ was. Om het nationale gevoel bij de inwoners van de Nederlanden te versterken en zo de onderlinge binding van burgers te vergroten leek het de opdrachtgevers een goed idee om een nationale taal in te stellen: de taal waarin de Statenvertaling is geschreven. En dat het echt een goed idee was, weten we nu nog steeds. Ongeveer de helft van onze spreekwoorden en gezegden komt letterlijk uit de Bijbel en de andere helft schijnt er indirect ook vandaan te komen.
Taalwetenschapper Nicoline van der Sijs, auteur van Taal als mensenwerk. Het ontstaan van het ABN, die onderzoek deed naar deze invloed, zegt: ‘Niet iedereen zal zich realiseren dat veelgebruikte en populaire omschrijvingen als de tocht der tochten (voor de Elfstedentocht) teruggaan op een Bijbelse constructie.’ J. van Delden heeft zelfs een heel boek (ruim 300 pagina’s) gevuld met alle spreekwoorden en gezegden die hun oorsprong vinden in de Bijbel. Van die letterlijk overgenomen uitdrukkingen zijn veel voorbeelden te geven. In zak en as zitten komt uit Esther 4:1, waar eigenlijk staat ‘en hij trok een zak aan met as’. Een wolfin schaapskleren komt uit Mattheüs 7:15, waar staat ‘Pas op voor valse profeten, die in schaapskleren op jullie afkomen maar eigenlijk roofzuchtige wolven zijn’.

REDACTIE: J. VAN DER GRAAF

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen