TEGEN DE MAAKBAARHEID

In Trouw (13 mei) voerde Stevo Akkerman een diep borend gesprek met NRC-columnist Bas Heijne. Onlangs ontving hij de hoogste literaire onderscheiding, de P.C. Hooft-prijs. Heijne gaat – in de woorden van Akkerman – in zijn essays ‘de onderstroom van de actualiteit’ te lijf. In het interview legt Heijne de vinger bij het gevaar de mens vandaag de dag alleen nog als individu te beschouwen, als klant, zonder bindingen aan een groter geheel. Waarop Akkerman vraagt:

Die blinde vlek voor het belang van de gemeenschap ziet u als een tekort van de Verlichting.
‘Ik ben zelf opgegroeid met een vooruitgangsgeloof, dat uitging van almaar groeiende gelijkheid, vertrouwen in de emancipatie van minderheden, mensen van kleur, homoseksuelen; de kerken zouden leeglopen, we zouden de zorg voor de planeet op ons nemen, en er zou een globalisering van empathie plaatsvinden, zodat een jongen van twaalf aan de andere kant van de wereld niet uitgebuit zou worden bij het maken van onze schoenen. Er waren tegenkrachten, maar deze kant ging het op.
Dit was op zich al zo’n grote opdracht, dat er onvermijdelijk een element van hypocrisie insloop. Wie leeft volledig naar zijn idealen? Maar belangrijker was dat de overheid zich hierover ging ontfermen, waardoor de Verlichtingsidealen gebureaucratiseerd werden. Ze werden door een bestuurlijke elite in handen gelegd van experts. De burgers verloren hun directe betrokkenheid en kregen er beleid voor terug, waardoor het iets opgelegds kreeg, wat een gevoel van miskenning oproept, zoals wanneer vluchtelingen wel een woning krijgen en zij niet. Vandaar die verongelijktheid. Hun woede richt zich vaak niet zozeer tegen de idealen zelf, maar tegen degenen die ze uitvoeren. Tegen een bepaalde politieke klasse.’

Maar u voert ook aan dat er iets inherent problematisch is aan de Verlichting, namelijk dat die de ratio verabsoluteert en daarmee de aard van de mens geweld aan doet.
‘Ja, en dan krijg ik altijd als reactie dat Verlichtingsfilosofen wel degelijk oog hadden voor deze complexiteit, maar dat is het punt niet: het gaat mij om de erfenis van de Verlichting zoals wij die in onze tijd hebben meegekregen. Ik wil er ook niet voor pleiten de ratio opzij te schuiven, laat staan het belang van de wetenschap bagatelliseren, maar het is wel belangrijk te beseffen dat de mens nooit helemaal samenvalt met zijn ratio. De mens is geen optelsom van cijfers, is niet in statistiek te vangen. Het is overigens juist de wetenschap die ons leert dat het onafhankelijke, zelfstandig denkende individu helemaal niet bestaat.’

Sigmund Freud, over wie u schreef in het essay ‘Onbehagen’, zei toch al dat we geen rationele wezens waren?
‘Maar hij meende aanvankelijk wel – in die zin was hij zeker een kind van de Verlichting – dat de psychoanalyse de mens kon bevrijden. Pas later zag hij dat ook dit ons niet gelukkig kon maken, omdat de mens nu eenmaal niet geboren is voor het geluk. Hier raken we de kern. Mijn Verlichtingsideaal of humanisme of hoe je het ook wilt noemen, hangt samen met een diep besef van de onvolmaaktheid van de mens; onze eigen gespletenheid, de discrepantie tussen wat we zeggen en wat we doen, ons gebrek aan zelfinzicht, de neiging de minder aantrekkelijke kanten van onszelf onder het tapijt te schuiven. Erken dat allemaal, en geef vervolgens de Verlichtingsidealen niet op. Vrijheid. Gelijkheid. De ander behandelen zoals je zelf behandeld wilt worden; wat trouwens stamt uit het christendom. Maar denk niet dat we, door onder al deze zaken een handtekening te zetten, ze ook van nature belichamen. Dat is wat ons steeds vloert en dat is wat er is gebeurd met de bureaucratisering van onze idealen. Plus de absurde notie dat je verlicht zou zijn enkel omdat je in het Westen bent geboren. Verlichting moet je op jezelf bevechten.’ (...)

CHRISTELIJK WEEKBLAD
Een verwant en tevens ander geluid klinkt in CW. Ds. Ad van Nieuwpoort, predikant in Bloemendaal-Overveen, maakt in zijn column kanttekeningen bij de boodschap die hij in onze westerse samenleving signaleert: lijden kan vermeden worden en succes en geluk zijn de standaarden voor ons leven.

(...) Aan het ideaal van het geslaagde, kreukelloze leven ligt het idee van de maakbaarheid ten grondslag. Als we willen, kunnen we alles bereiken. Ook in ons leven. En als het niet lukt, zijn we als snel losers die niet hun best hebben gedaan. Het is het leven dat op elke vraag een antwoord zoekt, voor elk probleem een oplossing in petto heeft. Dit virus van de maakbaarheid heeft ook veel kerkelijke theologie aangeraakt. In de VS is rijkdom en succes er een teken van dat ‘God’ aan jouw kant staat. Met degene die in de goot is terechtgekomen, moet wel wat aan de hand zijn.

Maar ook in onze kerk in Nederland worden de duimen omhoog gestoken bij bloeiende, jeugdige kerkgemeenschappen en wordt er gefronst bij wat minder vitale, grijze gemeenten. Ook de verwaarlozing van de oudtestamentische verhalen komt volgens mij voort uit de behoefte aan ‘feel-good’ ervaringen. Die schurende verhalen over aartsvaders die helemaal niet succesvol blijken te zijn en vooral worstelen met het leven, achten we niet zo aantrekkelijk voor de hedendaagse mens.
Het grote event The Passion dreigt van Goede Vrijdag een vrolijk amusementsprogramma te maken. Het klinkt allemaal lekker en het ligt goed in het gehoor. Maar is er wel ruimte voor die schurende afgrond waarin dat verhaal van Jezus kijkt? Bij uitstek de kerk zou tegenwicht moeten bieden tegen de gedachte van de eindeloze maakbaarheid. Heel het bijbelverhaal getuigt immers van het feit dat het leven niet maakbaar is. En dat je een ander nodig hebt om mens te worden. Iemand die jouw kwetsbaarheid niet ziet als een teken van zwakte, maar voor lief neemt jouw onvermogen.

Zonder twijfel is de adem van de Geest over onze contreien gegaan

Het leren leven met onbeantwoorde vragen, nooit in het beloofde land aankomen en toch weten dat jij in jouw mislukkingen en lijden gekend bent en geliefd. Dat zou mijns inziens het Bijbelse tegengif moeten zijn in een wereld die het niet redt met zijn maatstaven van geluk en succes.

KONTEKSTUEEL
Bas Heijne probeert in zijn essays ook het populisme te doorgronden, de boosheid die er in de samenleving zit. Daarover gaat het ook in de Kroniek die emeritus hoogleraar Gerard den Hertog schrijft in Kontekstueel. Aan het slot zoekt hij naar een spoor met perspectief. Den Hertog wijst daarbij naar het Nieuwe Testament.

(...) In Filippenzen 4:4 schrijft Paulus: ‘Laat iedereen u kennen als vriendelijke mensen.’ Hij laat er ook iets op volgen: ‘De Heer is nabij. Wees over niets bezorgd, maar vraag God wat u nodig hebt en dank Hem in al uw gebeden. Dan zal de vrede van God, die alle verstand te boven gaat, uw hart en gedachten in Christus Jezus bewaren.’

Er wordt veel gezegd en geschreven over de ontkerkelijking en ontkerstening van onze westerse samenleving. Het is natuurlijk niet aan twijfel onderhevig dat de adem van de Geest over onze contreien is gegaan. Kloosters en oude kerken met hoge torens zijn er de verwijzingen naar. Als ik ze zie, denk ik aan wat er ooit gebeurde, wat mensen er gehoord en gevonden hebben. (...)

Dat kun je niet bewaren, en ook niet terughalen of restaureren. Het komt er op aan, dat er mensen zijn – en dat wij die mensen zijn – die niet ‘bezorgd’ zijn, dat is: er met zichzelf en de eigen menselijke mogelijkheden uit zien te komen. Het komt er vandaag op aan, weer te leven onder een open hemel, waar Christus is, aan de rechterhand van zijn hemelse Vader. Hij is als Hoofd over alles gegeven aan de gemeente die zijn lichaam is (Ef.1:21v). De machten en krachten die de samenleving aansturen – ze hebben niet het laatste woord. Christus heeft alle macht in hemel en op aarde, daarom hoeven we ons niet op te sluiten in onszelf, eigen volk, eigen gelijk, maar de ander open tegemoet treden. De politiek weet hier niet van. Dat kan ze ook niet – politiek is niet een iemand, maar een proces. Een geestelijk proces, mensen zijn met elkaar in gesprek, maar een proces. Wat voor regering er komt? Ik weet het niet. Maar waar onze westerse wereld behoefte aan heeft, zijn mensen van wie geldt dat men ze kent als ‘vriendelijke mensen’. Tegen de boosheid is geen kruid gewassen. Maar deze wereld schreeuwt om een gemeente, bij wie ‘de vrede van God, die alle verstand te boven gaat, hun hart en gedachten bewaart in Christus Jezus’.

Ds. G. van Meijeren is hoofd mobiliteitsbureau Predikanten & Kerkelijk Werkers van de Protestantse Kerk.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen